1. Ta’rif
Biologik xilma-xillik — bu Yer yuzasidagi barcha tirik organizmlarning (hayvonlar, o‘simliklar, zamburug‘lar, mikroorganizmlar) hamda ularning yashash muhitlari va ekotizimlarining umumiy xilma-xilligi. Bu tushuncha uch darajada o‘rganiladi:
-
Genetik xilma-xillik: Bir tur ichidagi genetik farqlilik (masalan, bir turning har xil navlari yoki zotlari).
-
Tur xilma-xilligi: Turli hayvon va o‘simlik turlarining soni va xilma-xilligi.
-
Ekotizim xilma-xilligi: Turli tabiiy yashash muhitlari va ekotizimlarning xilma-xilligi (masalan, o‘rmon, cho‘l, dengiz).
2. Biologik xilma-xillikning ahamiyati
-
Ekologik barqarorlik: Ekotizimlar mustahkam va barqaror bo‘ladi.
-
Oziq-ovqat xavfsizligi: Har xil o‘simlik va hayvon turlari insoniyat oziq-ovqat manbai hisoblanadi.
-
Dori vositalari: Ko‘plab dorilar o‘simlik va hayvonlardan olinadi.
-
Iqlim o‘zgarishiga bardoshlilik: Xilma-xillik tabiiy ofatlarga va iqlim o‘zgarishiga qarshi tabiiy himoyadir.
-
Estetik va madaniy ahamiyat: Ko‘plab madaniyatlar va turmush tarzlari tabiat bilan bog‘liq.
3. Xavflar va yo‘qolish sabablari
-
O‘rmonlarning kesilishi
-
Ifloslanish (havo, suv, tuproq)
-
Iqlim o‘zgarishi
-
Noqonuniy ov va baliq ovlash
-
Yangi invaziv turlar (tashqaridan kelgan zararli hayvon yoki o‘simliklar)
-
Shaharsozlik va infratuzilma kengayishi
4. Himoya choralari
-
Qorovulxonalar va milliy bog‘lar tashkil etish
-
Qonunchilik asosida himoya qilish (Qizil kitob, CITES va boshqalar)
-
Barqaror qishloq xo‘jaligi va baliqchilik
-
Atrof-muhit ta’limi va xabardorlikni oshirish
-
Xalqaro hamkorlik (masalan, BMTning Biologik xilma-xillik konvensiyasi)
5. Qiziqarli faktlar
-
Hozirgi vaqtda yer yuzida taxminan 8,7 millionga yaqin tur mavjud, lekin ularning faqat bir qismi aniqlangan.
-
Har yili minglab turlar yo‘qolib ketmoqda.
-
Eng yuqori biologik xilma-xillikka ega hududlar "issiq nuqtalar" deb ataladi (masalan, Amazon o‘rmonlari, Madagaskar oroli).