Kirish
Allergiya – bu organizmning zararsiz deb hisoblanadigan moddalarni tahdid sifatida qabul qilish natijasida yuzaga keladigan immun tizimi reaksiyasidir. Bu moddalar allergenlar deb ataladi va ular turli xil belgilarni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa yengil noqulaylikdan tortib jiddiy, hayot uchun xavfli reaksiyalargacha bo'lishi mumkin. Allergiyalarni tushunish va ularni boshqarish usullarini bilish, allergiyadan azob chekishayotgan shaxslarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
Allergiyaning Sabablari
Allergiya immun tizimining xato reaktsiyasidan kelib chiqadi. Bunda organizm xavfli bo'lmagan moddani xavfli deb bilib, unga qarshi antikorlar ishlab chiqaradi. Bu jarayon natijasida histamin kabi kimyoviy moddalar ajralib chiqadi va ular allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Ommaviy allergenlar quyidagilardir:
-
Pollen (o‘simliklar, daraxtlar va o‘tlar)
-
Pashsha va chang to‘siqlari
-
Zamburug‘lar (molda)
-
Uy hayvonlari (mushuklar, itlar)
-
Oziq-ovqatlar (yong‘oq, dengiz mahsulotlari, sut, tuxum, bug‘doy)
-
Hushtaklar (ari, o‘sa, qurbaqa)
-
Dori-darmonlar (masalan, penitsillin yoki aspirindan)
-
Lateks
Allergiyaning Belgilari
Allergik reaktsiyalar turli darajada bo‘lishi mumkin. Ba'zi keng tarqalgan belgilar:
-
Miya chayqalishi va burun oqishi
-
Ko‘zlar qizarishi va yuvinish
-
Terida toshmalar, qichishish yoki ekzema
-
Yuqoriga nafas olish, yo‘tal yoki nafas olishda qiyinchilik
-
O‘tish yoki astma tutishlari
-
Shishish, ayniqsa yuz, lablar yoki tomoqda
-
Anafilaksiya: hayot uchun xavfli bo‘lgan jiddiy allergik reaktsiya, nafas olish yo‘llari shishib, nafas olishni qiyinlashtiradi va qon bosimi tushadi.
Allergiyaning Diagnostikasi
Allergiyani aniqlash uchun shifokor odatda:
-
Teriga testlar o‘tkazadi: Allerganlarni kichik miqdorda teriga surtib, reaktsiyani tekshiradi.
-
Qon tekshiruvlari: Allergik reaktsiyalar natijasida organizmda ajralgan maxsus antikorlar (IgE) miqdorini o‘lchaydi.
-
Tibbiy tarix va simptomlar: Shifokor, bemorning salomatligi va allergik reaktsiyalarining qanday sodir bo‘lishini tekshiradi.
Allergiyalarni Davolash
Allergiyalarga to‘liq davolash yo‘q, lekin simptomlarni boshqarish mumkin. Davolash usuli odatda allergiyaning og‘irligiga va qaysi allergenga bog‘liq.
1. Allergenlardan Qochish
Allergiyaning eng samarali davolash usuli — bu allerganlardan saqlanish. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
-
Tashqariga chiqishdan saqlanish yoki kamroq vaqt o‘tkazish, ayniqsa polen mavsumida
-
Havoni tozalash uskunalaridan foydalanish (chang, uy hayvonlari sheri yoki pashshalardan saqlanish)
-
Qo‘lni yuvish va kiyimni almashtirish hayvonlarga tegib qolgandan so‘ng
-
Oziq-ovqatni to‘g‘ri saqlash va allergenlardan saqlanish
2. Dori-darmonlar
Allergiyaning simptomlarini kamaytirish uchun bir nechta turdagi dori-darmonlar mavjud:
-
Antigistaminlar: Gistaminni bloklaydi, bu esa qichishish, chiyish va burun oqishini kamaytiradi.
-
Dekongestantlar: Burun tutilishini kamaytiradi va burun tomirlarini toraytiradi.
-
Nasal korikosteroidlar: Burun yo‘llaridagi yallig‘lanishni kamaytiradi.
-
Leukotrien inhibitorlari: Allergiyaning ba'zi simptomlarini, ayniqsa astmani oldini olishga yordam beradi.
-
Epinefrin (og‘ir holatlarda): Anafilaksiyada tezda epinefrin in'ektsiyasini berish kerak, bu esa reaktsiyani to‘xtatadi.
3. Allergiya In'ektsiyalari (Immunoterapiya)
Agar allergiya juda og‘ir yoki doimiy bo‘lsa, allergiya in'ektsiyalari (immunoterapiya) tavsiya etilishi mumkin. Ushbu davolash usuli allerganlarni kichik, nazorat ostidagi miqdorlarda muntazam ravishda berishni o‘z ichiga oladi, bu esa vaqt o'tishi bilan immun tizimini allerganga kamroq sezgir qiladi.
Haqiqiy Misol: Uy Hayvonlariga Qarshi Allergiyani Boshqarish
Sara, 30 yoshda, mushukni uyiga olib kelganidan keyin allergik rinit va astma simptomlarini boshdan kechira boshladi. U tez-tez chiyish boshladi, ko‘zlari qizarib, yuvinishdi, va tunda nafas olishda qiynaldilar. Allergologga murojaat qilgach, uni tekshirib, mushuklardan allergiya borligini aniqladilar. Doktor unga dorilarni, jumladan, antihistaminlar va nazal steroidlarni qo‘llashni tavsiya qildi, shuningdek, uyda allerganlardan saqlanish uchun choralar ko‘rdi. Sara xonada tez-tez tozalash, mushukni yotoqxonaga kiritmaslik va havoni tozalash tizimidan foydalanishni boshladi. Bir necha haftadan so‘ng uning simptomlari sezilarli darajada kamaydi.
Xulosa
Allergiyalar — bu keng tarqalgan holat bo‘lib, hayot sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Polin va oziq-ovqatga bo‘lgan allergiyalarni davolashda samarali usullar mavjud. Allergenlardan saqlanish, dori-darmonlarni qo‘llash va ba'zi hollarda in'ektsiyalar yordamida allergiyalardan aziyat chekayotganlar hayotini yengillashtirishi mumkin.
Siz allergiyalar bilan qanday kurashasiz? Sizni qanday usullar eng samarali deb hisoblaysiz?