Astronomik parallaks

1. Parallaks tushunchasi

• Parallaks — bu kuzatuv nuqtasining o‘zgarishi natijasida obyektning ko‘rinadigan o‘rnining siljishi.

• Kundalik hayotda ham bu hodisani ko‘ramiz: bir ko‘zingizni yumib, bosh barmog‘ingizga qarab tursangiz, so‘ngra ko‘zni almashtirsangiz — barmoq joyidan siljigandek tuyuladi. Bu geometrik parallaks deb ataladi.

2. Astronomiyada parallaks

• Astronomiyada parallaks eng yaqin yulduzlarning masofasini o‘lchashda ishlatiladi.

• Yulduz parallaksi — bu Yer orbitasida harakatlanayotganda (masalan, 6 oy farq bilan) qaralayotgan yulduzning fondagi uzoq yulduzlarga nisbatan ko‘rinadigan siljishi.

3. Parallaks burchagi

• Parallaks o‘lchovida asosiy miqdor — parallaks burchagi (p).

• Bu burchak — Yer orbitasining ikkita qarama-qarshi nuqtasidan kuzatilgan yulduzning holatlari orasidagi ko‘rinma farqdir.

• Burchak soniyalar (arcseconds) bilan o‘lchanadi. 1 soniya = 1/3600 daraja.

4. Masofa qanday aniqlanadi?

• Astronomik birlikda (parsekda) quyidagicha aniqlanadi:

d=1pd = \frac{1}{p}

• Bu yerda:

  • dd — yulduzgacha bo‘lgan masofa (parsekda)

  • pp — parallaks burchagi (burchak soniyasida)

🧮 1 parsek = 3.26 yorug‘lik yili ≈ 31 trillion kilometr.

5. Praktik misol

Agar bir yulduzning parallaks burchagi 0.10.1 soniyaga teng bo‘lsa, uning masofasi:

d=10.1=10 parsek≈32.6yorug‘likyilid = \frac{1}{0.1} = 10 \text{ parsek} ≈ 32.6 yorug‘lik yili

6. Parallaks turlari

7. Qiziqarli faktlar

• 1838-yilda nemis astronomi Friedrich Bessel ilk bor yulduz parallaksini muvaffaqiyatli o‘lchagan (61 Cygni yulduzi).

• Gaia (ESA) va Hipparcos kabi sun’iy yo‘ldoshlar millionlab yulduzlarning parallaksini o‘lchashda yordam bermoqda.

• Parallaks yulduzlararo masofani bevosita o‘lchashning eng ishonchli va aniq usulidir.