Backend — Umumiy Ma'lumot
111

Backend — Umumiy Ma'lumot

Backend (yoki server tomoni) — bu veb-sayt yoki veb-ilovaning orqa tomonida ishlaydigan qismini anglatadi. Frontend foydalanuvchi ko'radigan va o'zaro aloqada bo'ladigan qismlarga qaratilgan bo'lsa, backend ma'lumotlarni qayta ishlash, server bilan o'zaro aloqada bo'lish, ma'lumotlar bazasini boshqarish va barcha jarayonlarni ta'minlash uchun javobgardir. Backend dasturchilari, frontendning to'g'ri ishlashi uchun zarur bo'lgan texnologiyalarni yaratish va qo'llab-quvvatlash bilan shug'ullanadi.

🔧 Backendning Asosiy Xususiyatlari

  1. Server Tomoni Logikasi:

    • Backend foydalanuvchidan kelgan so'rovlarni qayta ishlash, ma'lumotlarni tahlil qilish, hisob-kitoblarni amalga oshirish va to'g'ri javoblarni frontendga yuborish uchun javobgardir.

  2. Ma'lumotlar Bazasini Boshqarish:

    • Backend dasturchilari ma'lumotlar bazalari bilan ishlaydi. Bu ma'lumotlarni saqlash va olish, ma'lumotlar bazasini loyihalash va optimallashtirishni o'z ichiga oladi. Ma'lumotlar bazalari SQL (MySQL, PostgreSQL) yoki NoSQL (MongoDB) turidagi bo'lishi mumkin.

  3. API Ishlab Chiqarish:

    • Backend API (Dasturiy Ta'minot Interfeysi) yaratish va boshqarish uchun javobgardir. Bu API-lar frontendga server bilan muloqot qilish va ma'lumotlarni olish imkoniyatini beradi.

  4. Avtorizatsiya va Xavfsizlik:

    • Backend foydalanuvchi autentifikatsiyasini (masalan, tizimga kirish) ta'minlaydi va ma'lumotlarni himoya qilish uchun turli xavfsizlik choralarini amalga oshiradi, masalan, shifrlash.

  5. Server va Xosting Boshqaruvi:

    • Backend shuningdek, ilovaning joylashgan serverini sozlash va boshqarish uchun mas'uldir. Bu veb-xosting, server sozlamalari va saytning doimiy mavjudligini ta'minlashni o'z ichiga oladi.

🔍 Backend Dasturlash Texnologiyalari

  1. Dasturlash Tillari:

    • JavaScript (Node.js): JavaScript asosan frontendda ishlatilsa-da, Node.js yordamida backendda ham ishlatiladi.

    • Python: O'qish va tushunish oson bo'lgan Python tili backend uchun juda mashhur, ayniqsa Django va Flask kabi veb-freymlarda.

    • Java: Kuchli va keng tarqalgan til bo'lib, Java ko'pincha backend dasturlashda ishlatiladi, ayniqsa Spring kabi freymvorklarda.

    • PHP: Serverda ishlovchi skript tili bo'lib, asosan veb-ishlab chiqishda, masalan, WordPress kabi kontentni boshqarish tizimlarida ishlatiladi.

    • Ruby: Ruby tili va Ruby on Rails freymvorki tezkor ishlab chiqish uchun mashhur bo'lib, keng miqyosdagi veb-ilovalar uchun ishlatiladi.

  2. Backend Freymvorklari:

    • Express.js (Node.js): Node.js uchun minimalist va moslashuvchan freymvork bo'lib, veb-ilovalar va API yaratishda ishlatiladi.

    • Django (Python): Python uchun yuqori darajali freymvork bo'lib, tez rivojlantirish va toza dizaynni ta'minlaydi.

    • Flask (Python): Python uchun mikro freymvork bo'lib, sodda va moslashuvchanlikni ta'minlaydi.

    • Spring (Java): Java uchun kengaytirilgan freymvork bo'lib, katta korporativ ilovalar yaratishda ishlatiladi.

    • Ruby on Rails (Ruby): Ruby uchun to'liq stakli freymvork bo'lib, tezkor rivojlanish uchun "konventsiya ustidan konfiguratsiya" prinsipini ishlatadi.

  3. Ma'lumotlar Bazalari:

    • SQL Ma'lumotlar Bazalari: MySQL, PostgreSQL, SQLite kabi riyozatli ma'lumotlar bazalari ma'lumotlarni jadvallar orqali saqlaydi.

    • NoSQL Ma'lumotlar Bazalari: MongoDB va Cassandra kabi NoSQL bazalari esa strukturaviy bo'lmagan ma'lumotlarni saqlashga imkon beradi.

  4. Veb Serverlar:

    • Apache HTTP Server: Eng keng tarqalgan open-source veb-server bo'lib, internet orqali kontentni taqdim etadi.

    • Nginx: Yuqori samarali veb-server va teskari proksi-server bo'lib, statik fayllarni taqdim etish va katta hajmdagi trafikni samarali boshqarishda ishlatiladi.

  5. Versiya Boshqarish:

    • Git va GitHub: Kodning versiyalarini boshqarish, o'zgarishlarni kuzatish va jamoada ishlash uchun ishlatiladigan tizimlar.

📱 Backendning Asosiy Kontseptsiyalari

  1. RESTful API:

    • REST (Representational State Transfer) — bu veb-ilovalar uchun arxitektura uslubi. Frontend va backend o'rtasida samarali ma'lumot almashish uchun ishlatiladi, bunda har bir so'rov frontenddan API orqali backendga yuboriladi.

  2. Avtorizatsiya va Avtentiatsiya:

    • Avtorizatsiya foydalanuvchilarning kimligini tekshirish jarayonidir (masalan, login tizimi), avtentiatsiya esa foydalanuvchilarga ba'zi resurslarga yoki harakatlarga ruxsat berish jarayonini ta'minlaydi.

  3. Ma'lumotlarni Qayta Ishlash:

    • Backend turli manbalardan (foydalanuvchi kiritishi, uchinchi tomon API'lari, ma'lumotlar bazasi) ma'lumotlarni olib, ularni frontendga yuborishdan oldin qayta ishlaydi.

  4. Keshlash:

    • Backendda keshlash tez-tez so'raladigan ma'lumotlarni vaqtincha saqlashga yordam beradi. Bu ma'lumotlar bazasiga yoki murakkab operatsiyalarni qayta bajarishga bo'lgan ehtiyojni kamaytiradi.

  5. Asinxron Ishlash:

    • Ko'plab backend tizimlari uzoq davom etadigan vazifalarni (masalan, email yuborish yoki katta fayllarni qayta ishlash) asinxron tarzda bajaradi. Bu serverni qondirishga imkon beradi, chunki uzun vazifalar fon rejimida bajariladi.

🎨 Backend Dasturchisi Vazifalari

  • Server Tomoni Logikasi: Serverda ishlovchi kodni yozish va qo'llab-quvvatlash, so'rovlarni qayta ishlash va javoblarni yaratish.

  • Ma'lumotlar Bazasini Loyihalash: Ma'lumotlar bazalarini yaratish, ulardan so'rovlar va ma'lumotlarni olishni ta'minlash.

  • API Ishlab Chiqarish: API yaratish va ularni boshqarish, frontend bilan muloqot qilish va ma'lumotlarni olish uchun.

  • Avtorizatsiya va Xavfsizlik: Login tizimlarini, shifrlash va xavfsizlik choralarini amalga oshirish.

  • Serverni Boshqarish: Serverlarni sozlash va ularni boshqarish, sayt yoki ilovaning uzluksiz ishlashini ta'minlash.

🚀 Backend Dasturlashdagi Yangi Tendensiyalar

  1. Mikroservislar Arxitekturasi:

    • Mikroservislar — bu ilovani kichik, mustaqil xizmatlarga bo'lib, har bir xizmat alohida ishlab chiqilishi va kengaytirilishi mumkin bo'lgan arxitektura uslubi. Bu yondashuv ilovani yanada moslashuvchan va boshqarish osonroq qiladi.

  2. Serverless Hisoblash:

    • Serverless arxitektura dasturchilarga serverlarni boshqarishdan xoli bo'lishni ta'minlaydi. Bulutli xizmat provayderlari (masalan, AWS Lambda) serverni sozlash va kengaytirish bilan shug'ullanadi, dasturchilar esa faqat kodni yozishga e'tibor qaratadi.

  3. GraphQL:

    • GraphQL — bu API'lar uchun so'rovlar tili bo'lib, mijozlarga faqat kerakli ma'lumotlarni so'rash imkonini beradi, bu esa so'rovlarni yanada samaraliroq qiladi.

  4. Docker bilan Kontaynerlash:

    • Docker dasturchilarga ilovalarni va ularning barcha bog'liqliklarini kontaynerlarga joylashtirish imkonini beradi, bu esa ilovaning har qanday muhitte ishlashini ta'minlaydi va kengaytirishni osonlashtiradi.

  5. Bulutli Hisoblash:

    • Bulutli platformalar (AWS, Google Cloud, Microsoft Azure) backend xizmatlarini taqdim etadi, masalan, serverlarni xosting qilish, ma'lumotlar bazalarini saqlash va ilovalarni kengaytirish, bu esa dasturchilarga ishlashni osonlashtiradi.

Xulosa: Backend dasturlash veb-ilovalar va saytlarning asosiy funksiyalarini ta'minlaydi. Server tomoni logikasi, ma'lumotlarni qayta ishlash, API integratsiyasi va ma'lumotlar bazasini boshqarish backend dasturchilarining asosiy vazifalaridir. Backend dasturchilari frontendni qo'llab-quvvatlash uchun zarur bo'lgan infratuzilmani yaratadi va ilovaning xavfsiz va samarali ishlashini ta'minlaydi.

Eslatma: Saytda berilgan barcha ma'lumotlar norasmiy. Rasmiy ma'lumotlarni tegishli davlat tashkilotlari saytlaridan olishingiz mumkin