​​​​​​​Bazel III va banklar regulyatsiyasi

🔹 Bazel III nima?

Bazel III — bu Bazel Bank Nazorati Komitasi (BCBS) tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro regulyatsion tizim. U 2008 yilgi jahon moliyaviy inqirozidan so‘ng bank tizimini yanada mustahkamlash maqsadida joriy etilgan.

Bu, Bazel I (1988) va Bazel II (2004) dan keyingi uchinchi versiya.

🎯 Bazel III maqsadlari

1. Banklarning moliyaviy zarbalarga chidamliligini oshirish

2. Moliyaviy inqirozlar xavfini kamaytirish

3. Bozor shaffofligini va intizomini ta’minlash

📊 Bazel III asosiy tarkibiy qismlari

1. Kapital talablari

Banklar o‘zlarini kutilmagan zararlar uchun himoya qilish maqsadida etarli miqdorda kapitalga ega bo‘lishi kerak:

• Common Equity Tier 1 (CET1) — kamida 4,5% riska asoslangan aktivlardan

• Tier 1 kapitali — kamida 6%

• Jami kapitali (Tier 1 + Tier 2) — kamida 8%

Kapitalni saqlash buferi (Capital Conservation Buffer) — yana 2,5% qo‘shiladi, bu esa stress holatlarida zararlarni qoplash uchun kerak.

2. Leverage ratio (Kredit leveraji)

Risk asosida bo‘lmagan leverage ko‘rsatkichi banklarning haddan tashqari kredit berishini oldini olish uchun mo‘ljallangan:

• 3% minimum leverage ratio (Tier 1 kapitali / Jami aktivlar)

3. Likvidlik standartlari

a. Likvidlikni qoplash koeffitsiyenti (LCR)

• Banklar **yuqori sifatli likvid aktivlar (HQLA)**ni saqlashlari kerak, ular 30 kunlik to‘lov oqimining kamayishini qoplash uchun yetarli bo‘lishi lozim.

b. Barqaror fondlarni qoplash koeffitsiyenti (NSFR)

• Barqaror fondlar bankning yangi bir yil davomida aktivlarni moliyalashtirish uchun yetarli bo‘lishi kerak.

4. Kontsiklikli kapital buferi (Countercyclical Buffer)

• Yuqori kredit o‘sishi davrlarida tizimli xavflarni kamaytirish uchun 2,5% gacha qo‘shimcha kapital saqlanishi kerak.

5. Tizimli ahamiyatga ega banklar (G-SIBs)

• Dunyo bo‘yicha tizimga ta’sir ko‘rsatuvchi banklar qo‘shimcha kapital (1% dan 3,5% gacha) saqlashlari kerak.

⚖️ Bazel IIIning ahamiyati

• Banklar muvaffaqiyatsiz bo‘lishining oldini oladi

• Risklarni boshqarish bo‘yicha yaxshilanishlarni rag‘batlantiradi

• Bank tizimiga ishonchni oshiradi

• Yangi moliyaviy inqiroz xavfini kamaytiradi

📅 Joriy etish muddatlari

• Bazel III 2013 yilda joriy etila boshlandi

• To‘liq bajarilish 2023 yilda kutilgan edi, lekin COVID-19 pandemiyasi tufayli ayrim elementlar 2025 yilga qadar uzaytirildi.

✅ Yakuniy jadval