Davlat qarzi & Kredit Defolt Svopi (CDS)

Davlat qarzi — bu hukumat tomonidan ichki yoki xalqaro bozorlarda qarz olish orqali olingan mablagʻdir. Odatda bu qarzlar obligatsiyalar chiqarish orqali amalga oshiriladi.

Davlat qarzi turlari:

• Ichki qarz – milliy valyutada, mahalliy investorlar uchun chiqariladi.

• Tashqi qarz – xorijiy valyutada (masalan, AQSh dollari, yevro) bo‘lib, xalqaro investorlar uchun mo‘ljallangan.

Davlatlar nima uchun qarz oladi?

• Byudjet tanqisligini qoplash.

• Infratuzilma va ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish.

• Favqulodda holatlarga javob berish (masalan, iqtisodiy inqirozlar).

🔹 Davlat qarzining xatarlari

Har bir hukumat qarzini o‘z vaqtida to‘lamaslik (ya’ni defolt) xavfiga ega. Bu holat turli sabablarga ko‘ra yuz berishi mumkin:

• Siyosiy beqarorlik.

• Valyuta inqirozi yoki iqtisodiy pasayish.

• Tashqi qarzni qaytarish uchun yetarli daromad manbalarining yo‘qligi.

Mashhur defolt misollari:

• Argentina – 2001, 2014

• Gretsiya – 2010-yillar

• Rossiya – 1998

🔹 Kredit Defolt Svopi (CDS) nima?

CDS (Credit Default Swap) — bu moliyaviy derivativ boʻlib, u investorlarni qarz oluvchining (shu jumladan davlatlarning) defolti xavfidan himoya qilishga xizmat qiladi.

Qanday ishlaydi:

• CDS xaridori har yili foiz to‘lovini (preminiyani) to‘laydi.

• Agar davlat o‘z qarz majburiyatlarini bajarmasa (kredit hodisasi yuz bersa), CDS sotuvchisi xaridorga tovon puli to‘laydi.

• Agar defolt yuz bermasa, sotuvchi preminiyani o‘zida saqlab qoladi.

🔹 CDS asosiy tushunchalari

🔹 CDSdan foydalanish sabablari

1. Xavfni hedj qilish – davlat obligatsiyalaridagi yo‘qotishlardan sug‘urtalanish.

2. Bozor signali – CDS spredining o‘sishi davlatning kredit xavfi oshganini bildiradi.

3. Spekulyativ savdo – ayrim investorlar daromad olish uchun CDS sotib olishadi.

🔹 CDS afzalliklari va kamchiliklari

✅ Afzalliklari:

• Xavfga qarshi moliyaviy himoya.

• Bozor tomonidan kredit sifatiga nisbatan baho berish.

• Davlat obligatsiyalari bozorida likvidlikni oshiradi.

⚠️ Kamchiliklari:

• Spekulyatsiya – asosiy aktivga ega bo‘lmasdan CDS xarid qilish mumkin (“yalang‘och CDS”).

• Shaffoflikning yetishmasligi – ko‘pchilik CDSlar fond birjasidan tashqarida sotiladi (OTC).

• Tizimli xavf – yirik CDS sotuvchilarning bankrot bo‘lishi butun moliya tizimiga zarar yetkazishi mumkin (masalan, AIG – 2008 yilda).

🔹 Misol:

Germaniyalik investor Turkiya obligatsiyalariga $10 million sarmoya qilgan. U xavfdan sug‘urtalanish uchun:

• 5 yillik CDS sotib oladi (yiliga 400bp, ya’ni 4%).

• Har yili $400,000 to‘laydi.

• Agar Turkiya defoltga uchrasa, CDS sotuvchisi unga $10 million (yoki qayta tiklash qiymatini) to‘laydi.

✅ Yakuniy jadval: