1. Dializ apparati nima?
Dializ apparati — bu buyraklar o‘z vazifasini bajara olmaganda qonning iflos moddalari, ortiqcha suyuqlik va zaharli moddalarni sun’iy yo‘l bilan tozalash uchun mo‘ljallangan tibbiy uskuna. U qonning kimyoviy muvozanatini saqlashga yordam beradi.
2. Kelib chiqishi va tarixi
-
Qonni toksinlardan va ortiqcha moddalaridan tozalash g‘oyasi XIX asrda paydo bo‘lgan.
-
XX asr boshlarida bu funksiyani sun’iy bajarish uchun uskuna yaratish ishlari boshlandi.
-
1913 yilda gollandiyalik shifokor Villem Kolf zamonaviy dializning asoschisi hisoblanadi. Ikkinchi jahon urushi davrida u birinchi amaliy sun’iy buyrak qurilmasini yaratdi. Bu qurilma hujayralararo suyuqlikni va qonning iflos moddalari filtratsiyasini amalga oshirdi va buyrak yetishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarni davolashda katta yutuq bo‘ldi.
-
Kolfning ixtirosi hozirgi zamonaviy gemodializning asosini tashkil etdi.
-
Keyingi davrda dializ texnologiyalari sezilarli darajada rivojlandi, protsedura xavfsizligi va samaradorligi oshdi.
3. Dializ turlari
a) Gemodializ
-
Eng keng tarqalgan dializ turi.
-
Qon bemorning tomiridan olinib, dializ apparati orqali sun’iy buyrak — dializator orqali tozalanadi.
-
Dializatorning yarim o‘tkazuvchi membranasi qonni toksinlar va ortiqcha suyuqlikdan tozalaydi, so‘ngra tozalangan qon tanaga qaytariladi.
-
Odatda haftada 3 marta, har bir seans 3-5 soat davom etadi.
b) Peritoneal dializ
-
Bemorning qorin sohasining peritoneum qatlami tabiiy filtr vazifasini bajaradi.
-
Maxsus dializ suyuqligi qorin bo‘shlig‘iga kiritiladi va qon tomirlaridan iflos modda va ortiqcha suyuqlikni o‘ziga tortadi, keyin bu suyuqlik chiqarib olinadi.
-
Qo‘lda bir necha marta kun davomida yoki kechasi avtomatik uskunalar yordamida bajarilishi mumkin.
-
Uy sharoitida davolanish imkonini beradi.
4. Gemodializ apparati qanday ishlaydi?
-
Qon olish uchun kirish joyi: Odatda arteriovenoz fistula, graft yoki kateter orqali qon olinadi.
-
Qon nasosi: Qonni dializatorga pompalaydi.
-
Dializator: Unda yarim o‘tkazuvchi membrana mavjud bo‘lib, u toksinlar va ortiqcha suyuqlikni dializ suyuqligiga o‘tkazadi.
-
Dializ suyuqligi: Maxsus aralashma bo‘lib, qonning kimyoviy muvozanatini saqlashga yordam beradi.
-
Tozalangan qon: Tana ichiga qaytariladi.
5. Muhimligi va foydalari
-
Buyrak etishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlar uchun hayotiy muhim protsedura.
-
Organizmda kimyoviy muvozanatni saqlaydi, charchoq, shish va boshqa alomatlarni kamaytiradi.
-
Toksinlar va ortiqcha suyuqlik sabab bo‘ladigan yurak va boshqa kasalliklarning oldini oladi.
-
Buyrak transplantatsiyasiga qadar vaqtinchalik yordam beradi.
6. Cheklovlari va xavflari
-
Doimiy vaqtdagi davolanishni talab qiladi.
-
Kirish joylarida infektsiya va qon ivishi xavfi mavjud.
-
Ba’zan qon bosimi tushishi, mushaklarning qisilishi va charchoq bo‘lishi mumkin.
-
Bu kasallikni davolash emas, balki yordamchi terapiya hisoblanadi.
7. Texnologik yutuqlar
-
Yaxshilangan membranalar va biokompatibil materiallar.
-
Uyda va ko‘chma dializ qurilmalari paydo bo‘ldi.
-
Monitoring tizimlari va xavfsizlik funksiyalari rivojlandi.
-
Kiyiladigan va implantatsiyalanuvchi dializ qurilmalar ustida tadqiqotlar davom etmoqda.