Dunyo bo‘yicha korporativ boshqaruv tizimlari

Kirish

Korporativ boshqaruv — bu kompaniyalarni boshqarish va nazorat qilish uchun qo‘llaniladigan qoidalar, jarayonlar va tizimlar majmuasidir. Bu tizim kompaniyaning aksiyadorlar, xodimlar, mijozlar va jamiyat oldidagi javobgarligini, shaffofligini va halolligini ta’minlaydi.

Turli mamlakatlarda korporativ boshqaruv yondashuvlari ularning huquqiy tizimi, iqtisodiy rivojlanishi va madaniy qadriyatlariga bog‘liq holda farq qiladi.

1. Anglo-amerika modeli (aksiyadorlarga yo‘naltirilgan yondashuv)

Mamlakatlar: AQSh, Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya

• Asosiy xususiyatlar:

  • Kompaniyaning asosiy maqsadi — aksiyadorlar foydasini maksimal darajada oshirish

  • Bozor orqali nazorat (ya’ni fond bozorlari muhim rol o‘ynaydi)

  • Menejment va egalar o‘rtasida aniq ajratish

  • Mustaqil a’zolardan tashkil topgan kuzatuv kengashi (board of directors)

• Afzalliklari:

  • Tez qaror qabul qilish, innovatsiyalarni rag‘batlantirish

  • Ochiq va aniq hisobot yuritish

• Kamchiliklari:

  • Faqat foydaga yo‘naltirilgan yondashuv

  • Ijtimoiy va ekologik javobgarlik yetarlicha e’tiborga olinmasligi

2. Yevropa kontinental modeli (benefitsiarlarga yo‘naltirilgan model)

Mamlakatlar: Germaniya, Fransiya, Niderlandiya

• Asosiy xususiyatlar:

  • Faqat aksiyadorlar emas, balki xodimlar, kreditorlar va jamiyat manfaatlarini ham hisobga olish

  • Ikki bosqichli boshqaruv: ijroiya kengash (management board) va kuzatuv kengashi (supervisory board)

  • Ishchilar kengashlarda ishtirok etadi

• Afzalliklari:

  • Uzoq muddatli strategik qarorlar

  • Barcha manfaatdor tomonlar bilan balans

• Kamchiliklari:

  • Sekin qaror qabul qilish

  • Moslashuvchanlik past bo‘lishi mumkin

3. Yaponiya modeli (Keiretsu tizimi)

Mamlakat: Yaponiya

• Asosiy xususiyatlar:

  • Kompaniyalar o‘zaro bog‘langan guruhlarga (keiretsu) kiradi

  • Kompaniyalar bir-birining aksiyalariga egalik qiladi

  • Banklar boshqaruvda muhim rol o‘ynaydi

  • Kollektiv, konsensusga asoslangan qarorlar

• Afzalliklari:

  • Turg‘unlik va uzoq muddatli rivojlanish

  • Kompaniyalar o‘rtasidagi ishonchli hamkorlik

• Kamchiliklari:

  • Past shaffoflik

  • Tashqi investorlar uchun imkoniyatlar cheklangan

4. Xitoy modeli (davlat aralashuvi bilan boshqaruv)

Mamlakat: Xitoy

• Asosiy xususiyatlar:

  • Davlat ulushi yuqori bo‘lgan korxonalar (SOEs)

  • Davlat siyosati boshqaruv qarorlariga ta’sir qiladi

  • Xalqaro korporativ boshqaruv standartlari bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda

• Afzalliklari:

  • Milliy manfaatlarga mos qarorlar

  • Davlat tomonidan moliyaviy yordam

• Kamchiliklari:

  • Kichik investorlar himoyasi zaif

  • Siyosiy aralashuv xavfi yuqori

5. Islomiy korporativ boshqaruv modeli

Mamlakatlar: Fors ko‘rfazi davlatlari, Malayziya, Indoneziya

• Asosiy xususiyatlar:

  • Qur'on va Shariat qonunlari asosida boshqaruv

  • Shariah kengashlari orqali moliyaviy operatsiyalar nazorati

  • Foizsiz moliyalashtirish, etika va mas’uliyatga urg‘u

• Afzalliklari:

  • Axloqiy tamoyillarga asoslangan boshqaruv

  • Jamiyat manfaatlarini hisobga oluvchi yondashuv

• Kamchiliklari:

  • Shariat talqinlaridagi farqlar

  • Moliyaviy va diniy talablar o‘rtasida murakkablik

Xulosa

Dunyo mamlakatlaridagi korporativ boshqaruv tizimlari turlicha bo‘lsa-da, barcha samarali tizimlar quyidagi umumiy tamoyillarga tayanadi: shaffoflik, javobgarlik, uzoq muddatli barqarorlik va manfaatdor tomonlar huquqlarining himoyasi.

Yaxshi boshqaruvga ega kompaniyalar nafaqat moliyaviy muvaffaqiyatga erishadi, balki jamoat ishonchini ham qo‘lga kiritadi.