🧬 1. Etil spirti nima?
-
Kimyoviy nomi: Etanol
-
Formulasi: C₂H₅OH
-
Tarkibi: Uglerod (C), vodorod (H), kislorod (O)
-
Tashqi ko‘rinishi: Rangsiz, oson bug‘lanadigan, o‘tkir hidli suyuqlik
-
Erituvchanligi: Suvda, efirda va boshqa organik eritmalarda eriydi
🏺 2. Tarixi:
📜 Qadimgi davr:
-
Etil spirti odamzotga qadimdan ma’lum: vino va pivo tayyorlashda tabiiy fermentatsiya orqali olinardi.
-
Miloddan avvalgi 7000-yillarda Xitoyda mevalardan tayyorlangan achitilgan ichimliklar topilgan.
🧪 Ilmiy davr:
-
9-asr: Arab olimi Ar-Roziy (Rhazes) spirtni distillatsiya orqali ajratib olgan.
-
XIV asr: Spirt “aqua vitae” (hayot suvi) deb atalgan va dori sifatida ishlatilgan.
-
1796-yil: Rus kimyogari Toviylov etil spirtni tozalash (rektafikatsiya) usulini ishlab chiqqan.
-
XIX asr: Spirt keng maqsadli tibbiy va sanoat vositasi sifatida qo‘llanila boshlandi.
🌍 3. Bugungi kundagi ahamiyati:
🏥 Tibbiyotda:
-
70% etil spirti – eng samarali dezinfeksiya vositalaridan biri
-
In'ektsiya oldidan terini tozalash
-
Jarrohlik asboblarini sterilizatsiya qilish
-
Antiseptik sprey va gel tarkibida
🧪 Sanoatda:
-
Bo‘yoqlar, atir-upa, laklar va dori-darmonlar ishlab chiqarishda erituvchi sifatida
-
Kimyoviy reaksiya vositasi sifatida (organik sintezda)
🍷 Oziq-ovqat sanoatida:
-
Ichimlik spirtlari: aroq, vino, likyor
-
Faqat oziq-ovqat darajasidagi (food-grade) etanol ishlatiladi
-
Dozasi va sifati qat’iy nazoratda bo‘lishi kerak
🔋 Energetikada:
-
Bioyoqilg‘i sifatida – avtomobillar uchun etanol asosidagi yoqilg‘ilar
-
Ekologik toza alternativ manba
⚠️ 4. Salbiy tomonlari va xavflar:
🧠 Sog‘liqqa ta’siri (ichilganda):
-
Kam miqdorda: eforiya, ruhiy holatning o‘zgarishi
-
Ortiqcha miqdorda: zaharlanish, koordinatsiya buzilishi, jigar, yurak va miya zararlanishi
-
Uzoq muddatli iste’mol: alkogolizm, ichki a’zolar zararlanishi
☠️ Ehtiyot choralar:
-
Faqat sifatli, tekshiruvdan o‘tgan etanol ichimlikda iste’mol qilinishi mumkin
-
Texnik spirtlar (metanol yoki sanoat etanoli) iste’mol uchun mutlaqo yaroqsiz – ko‘rish yo‘qolishi yoki o‘limga olib keladi
📊 5. Global raqamlar:
-
Har yili milliy sog‘liqni saqlash tizimlari etil spirtni millionlab litrda xarid qiladi
-
COVID-19 pandemiyasi davrida dezinfeksiyalovchi vositalar ishlab chiqarish 3–4 baravarga oshdi
-
Braziliya va AQSh – bio-etanol yoqilg‘i ishlab chiqarishda yetakchi davlatlar
📌 Xulosa:
Etil spirti – qadimdan beri insoniyatga xizmat qilayotgan, lekin ehtiyotkorlik bilan foydalanishni talab qiluvchi universal moddadir. U tibbiyotda, sanoatda, kimyo, kosmetika va oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llaniladi. Ammo noto‘g‘ri yoki noqonuniy foydalanish jiddiy sog‘liq va hayot uchun xavf tug‘diradi.