🔹 1. Fayl nima?
Fayl — bu kompyuterda saqlanadigan ma’lumotlar to‘plami. Har bir faylning nomi va formati bo‘ladi.
🔸 Fayl nomi: hisobot.docx, rasm.jpg, prezentatsiya.pdf
🔸 Fayl formati: .docx, .jpg, .pdf – bu kengaytma (extension) deb ataladi.
🔹 2. Fayl formatlari nima?
Fayl formati — bu fayl qanday turdagi ma’lumotni saqlashini va uni qaysi dastur ochishini ko‘rsatadi.
Masalan:
-
.docx→ matnli hujjat (Word) -
.jpg→ rasm fayli -
.pdf→ o‘zgartirib bo‘lmaydigan hujjat
🔹 3. Eng ko‘p uchraydigan fayl formatlari — guruhlab
📝 Matn hujjatlari:
| Format | Tavsif | Ochiladi |
|---|---|---|
.doc / .docx |
Microsoft Word hujjati | MS Word, Google Docs |
.txt |
Oddiy matn | Notepad, TextEdit |
.pdf |
Qattiq formatlangan hujjat | Adobe Reader, brauzerlar |
.odt |
OpenOffice hujjati | LibreOffice |
📊 Jadvallar:
| Format | Tavsif | Ochiladi |
|---|---|---|
.xls / .xlsx |
Excel fayllari | MS Excel, Google Sheets |
.csv |
Ma’lumotlar vergul bilan ajratilgan | Excel, Notepad |
📸 Rasmlar va grafikalar:
| Format | Tavsif | Xususiyat |
|---|---|---|
.jpg / .jpeg |
Suratlar uchun | Sifat + kichik o‘lcham |
.png |
Sifatli rasm + fon shaffof | Sifat yo‘qolmaydi |
.gif |
Harakatli rasm (animatsiya) | Oddiy animatsiyalar |
.bmp |
Kompressiyasiz rasm | Juda og‘ir bo‘ladi |
🎥 Video formatlari:
| Format | Tavsif | Ochiladi |
|---|---|---|
.mp4 |
Eng mashhur video formati | Har qanday video pleer |
.avi |
Yaxshi sifat | Ko‘p joy egallaydi |
.mov |
Apple qurilmalar uchun | QuickTime, VLC |
🎧 Audio formatlari:
| Format | Tavsif | Xususiyat |
|---|---|---|
.mp3 |
Eng keng tarqalgan | Sifat + kichik hajm |
.wav |
Yuqori sifat | Juda katta o‘lcham |
.aac |
Apple qurilmalar | iTunes, iPhone |
🗜️ Arxiv (siqilgan) fayllar:
| Format | Tavsif | Xususiyat |
|---|---|---|
.zip |
Fayllarni siqib bitta faylga yig‘adi | Har qanday tizimda ochiladi |
.rar |
Yanada kuchli siqish | WinRAR kerak bo‘ladi |
🔹 4. Nima uchun turli formatlar mavjud?
-
Sifat: Rasm yoki audio sifatini saqlash uchun (PNG vs JPG)
-
Joy tejash: Siqilgan formatlar kam joy egallaydi (MP3, ZIP)
-
Moslik: Dasturlar bilan mos ishlashi uchun (PDF — o‘zgarmas ko‘rinish)
-
Funktsional imkoniyatlar: Matn, jadval, grafik, ovoz, video — har biri uchun mos format kerak bo‘ladi.
🔹 5. Fayl nomining oxiri nima qiladi?
Fayl nomining oxiri — kengaytmasi:
-
Kompyuterga bu fayl qanday ochilishini bildiradi.
-
Misol:
-
maqola.pdf→ brauzer yoki PDF dastur ochadi -
hisobot.xlsx→ Excel ochadi
-
Agar kengaytma o‘chirilsa, fayl ishlamasligi mumkin!
🔹 6. Fayl formatini qanday ko‘rish mumkin?
Windows foydalanuvchilari uchun:
📁 Explorer → "View" → "File name extensions"ni yoqing → .pdf, .jpg ko‘rinadi.