Fotosfera

1. Ta’rif va joylashuvi

• Fotosfera Quyoshning eng pastki, ko‘z bilan ko‘rinadigan qatlami hisoblanadi va Quyoshning “sirt”i deb ataladi, chunki aynan shu qatlamdan Quyosh nuri chiqadi.

• U Quyoshning konvektiv zonasi ustida, xromosfera ostida joylashgan.

2. Jismoniy xususiyatlari

• Qalinligi: Taxminan 400–500 kilometr — Quyosh radiusiga nisbatan juda yupqa qatlam.

• Harorati: Taxminan 5500–6000 °C atrofida. Ushbu harorat Quyosh nurini chiqarishga imkon beradi.

• Zichligi: Yer yuzidagi havo zichligining taxminan 10^-4 qismiga teng — juda yupqa plazma.

• Tarkibi: Asosan vodorod (~74%) va geliy (~24%), oz miqdorda boshqa og‘irroq elementlar mavjud.

3. Ko‘rinishi

• Fotosfera zarralarining ko‘rinishi konvektiv jarayon tufayli granula deb ataluvchi konveksiya hujayralaridan iborat.

• Granulalar hajmi taxminan 1000 km va ularning yashash davomiyligi 8–20 minut. Bu yerda issiq plazma ko‘tarilib, sovigan plazma pastga tushadi.

• Fotosferada quyosh dog‘lari (sunspotlar) paydo bo‘ladi — bu sovuqroq va qorong‘iroq joylar bo‘lib, ular kuchli magnit maydon sabab paydo bo‘ladi.

4. Nurlanish va energiya

• Fotosfera Quyoshdan chiqadigan ko‘p miqdordagi ko‘rinadigan va infraqizil nur manbai hisoblanadi.

• Quyosh nurining Yerga yetishi taxminan 8 minut 20 soniya davom etadi.

5. Jarayonlar

• Quyosh dog‘lari: Bu qorong‘i, sovuqroq hududlar bo‘lib, ba’zan ko‘z bilan ko‘rinadigan darajada katta bo‘ladi (lekin ko‘zlarni himoya qilmasdan quyoshga qarash xavfli).

• Fakulalar: Quyosh dog‘lari yonida joylashgan yorqin va iliqroq hududlar.

• Fotosferadagi magnit faollik Quyosh portlashlari va koronal massalar chiqarilishiga sabab bo‘ladi.

Xromosfera: Batafsil ma’lumot

1. Ta’rif va joylashuvi

• Xromosfera fotosferaning ustida, korona ostida joylashgan.

• Nomining ma’nosi — “rangli qavat” (yunoncha “chromo” — rang), chunki u to‘liq Quyosh tutilishlarida qizil rangda ko‘rinadi.

2. Jismoniy xususiyatlari

• Qalinligi: Taxminan 2000–3000 kilometr.

• Harorati: Fotosfera ustida taxminan 4500 °C dan boshlanib, yuqori qismida 20 000 °C gacha ko‘tariladi.

• Tarkibi: Asosan vodorod gazidan iborat bo‘lib, yuqori qatlamlarda ionlangan bo‘ladi, bu esa kuchli qizil rangdagi H-alfa chiziqli nurni hosil qiladi.

3. Ko‘rinishi va nurlanishi

• Xromosfera qizil rangda yonadi, bu vodorod atomlarining emissiyasi hisobiga yuzaga keladi.

• Oddiy sharoitda ko‘zga ko‘rinmaydi, faqat to‘liq Quyosh tutilishlarida yoki maxsus filtrlar (masalan, H-alfa filtri) yordamida ko‘rinadi.

4. Tuziilishi va harakati

• Xromosfera juda harakatli qatlam bo‘lib, quyidagi tuzilmalarni o‘z ichiga oladi:

  • Spikulalar: Nozik, vertikal yo‘nalishda harakatlanuvchi gaz oqimlari, bir necha daqiqadan bir necha o‘n daqiqagacha davom etadi, uzunligi 10 000 km atrofida.

  • Quyosh protuberansiyalari: Katta hajmdagi gaz lentalari va halqalar shaklida bo‘lib, magnit maydonlar tomonidan ushlab turiladi va minglab kilometr balandlikka ko‘tariladi.

  • Filamentlar: Quyosh diskida qora chiziqlar yoki soya sifatida ko‘rinadigan protuberansiyalar.

5. Harorat o‘zgarishi va isitilishi

• Xromosferada harorat balandlik bilan oshadi, bu hali to‘liq tushunilmagan hodisa.

• Bu jarayonlarda magnit to‘lqinlar va magnit qayta ulanishlar ishtirok etadi deb hisoblanadi.

• Harorat oshishi vodorodning ionlanishiga va xromosferaning o‘ziga xos nurlanishiga olib keladi.

6. Quyosh faolligidagi roli

• Xromosfera Quyoshning magnit faollik jarayonlari uchun muhim o‘rta qatlamdir.

• Quyosh portlashlari, protuberansiyalar va boshqa faollik shu qatlamda yuzaga keladi.

• Bu qatlam fotosferadan korona tomon energiya uzatilishida muhim rol o‘ynaydi.

Taqqoslash jadvali