1. Ta’rif
Genom — bu tirik organizmning barcha genetik ma’lumotlarini o‘z ichiga olgan DNK (yoki ba’zi viruslarda RNK) molekulalarining to‘plamidir. Genom organizmning nasldan naslga o‘tadigan xususiyatlarini belgilaydi.
2. Genom tarkibi
-
DNK molekulasi: Odamda genom ikkita DNK zanjiridan iborat bo‘lib, ular xromosomalar shaklida yadroda joylashgan.
-
Genlar: Genomdagi ma’lum bir oqsil yoki RNK ishlab chiqarish uchun kodlovchi DNK segmentlari.
-
Regulyator hududlar: Genlarning faoliyatini nazorat qiluvchi DNK qismlari.
-
Introns va ekstrons: Gen ichidagi kodlovchi va kodlamaydigan segmentlar.
3. Genomning o‘lchami
-
Odam genomida taxminan 3 milliard DNK asoslari (nukleotid) mavjud.
-
Genlar soni taxminan 20,000 dan 25,000 gacha.
-
Har bir odamda 23 juft xromosoma bor (23 ta ota-onadan meros sifatida olgan).
4. Genom tadqiqotlari
-
Genom proekti: Masalan, Inson Genomi Loyihasi (Human Genome Project) 2003 yilda inson genomining to‘liq ketma-ketligini aniqladi.
-
Genomik tahlil: Genlar va ularning funksiyalarini o‘rganish.
-
Personalizatsiyalangan tibbiyot: Genom ma’lumotlari asosida har bir odamga mos dori va davolash usullarini ishlab chiqish.
5. Genomning ahamiyati
-
Kasalliklarning genetik sabablarini aniqlash.
-
Organizmning rivojlanishini va funksiyalarini tushunish.
-
Tibbiyotda gen terapiyasi, diagnostika va oldini olishda qo‘llanilishi.
-
Qishloq xo‘jaligi va biotexnologiyada yangi navlar yaratishda.
6. Qiziqarli faktlar
-
Genomdagi ko‘plab DNK “to‘qima” deb ataladi, ya’ni ularning funksiyasi hali to‘liq o‘rganilmagan.
-
Har bir inson genomining taxminan 99.9% qismi boshqa insonlar bilan bir xil.
-
Viruslar va bakteriyalarda ham o‘z genomlari mavjud, ammo ularning hajmi odamlarnikiga qaraganda ancha kichikroq.