Hujayra (Cell)
Ta’rif:
Hujayra — barcha tirik mavjudotlarning eng kichik tuzilish va funktsional birligi. U hayotning eng asosiy elementi bo‘lib, o‘z-o‘zidan yashash va barcha hayotiy jarayonlarni bajarish qobiliyatiga ega.
Kelib chiqishi va kashf etilishi:
-
1665-yilda ingliz olimi Robert Guk mikroskop yordamida yog‘ochning yupqa kesmasini o‘rganib, ichida kichik "xonalar" — hujayralarni ko‘rdi va ularni cellula (lotincha: kichik xona) deb atadi.
-
Anton van Levenguk esa mikroskopni takomillashtirib, jonli hujayralarni, jumladan bakteriyalar va birhujayrali organizmlarni birinchi bo‘lib ko‘rdi.
-
XIX asrda Mattiyas Shleydyen va Teodor Shvann hujayra nazariyasini ishlab chiqishdi, ya’ni barcha tirik organizmlar hujayralardan tashkil topganini va har bir hujayra boshqa hujayralardan paydo bo‘lishini ta’kidlashdi.
Hujayra turlari:
-
Prokaryotik hujayralar: bakteriyalar va arxeyalarda mavjud bo‘lib, yadrosiz va membranali organellalarga ega emaslar.
-
Eukaryotik hujayralar: o‘simlik, hayvon va boshqa murakkab organizmlarda uchraydi, yadrosi va organellalari bor.
Tuzilishi:
-
Hujayra membranasi: tashqi qoplama, modda almashinuvi uchun javobgar.
-
Yadro: genetik ma’lumot saqlanadi.
-
Sitoplazma: organellalar joylashgan suyuqlik.
-
Mitoxondriya: energiya ishlab chiqaradi.
-
Ribosomalar: oqsil sintezi.
-
Endoplazmatik retikulum: oqsil va yog‘larni ishlab chiqaradi.
-
Golji apparati: oqsillarni qayta ishlaydi.
-
Lizosomalar: hujayra ichidagi chiqindilarni yo‘q qiladi.
-
Sitroskelet: hujayra shaklini saqlaydi.
Vazifalari:
-
Hujayralar energiya ishlab chiqaradi, o‘sadi, bo‘linadi va organizmning barcha hayotiy jarayonlarini amalga oshiradi.
🧬 Ustun hujayra (Stem cell)
Ta’rif:
Ustun hujayra — o‘zini yangilash va turli maxsus hujayralarga aylanish qobiliyatiga ega bo‘lgan o‘zgarmagan hujayra.
Kelib chiqishi va kashf etilishi:
-
Ustun hujayralar haqida tushuncha XX asrda qon hosil bo‘lishini o‘rganish jarayonida paydo bo‘lgan.
-
1960-yillarda suyak iligida bunday hujayralar aniqlandi.
-
Embrion ustun hujayralari 1981-yilda sichqonchalardan ajratib olindi, insonlarnikisi esa 1998-yilda.
Turlari:
-
Embrion ustun hujayralari: pluripotent, ya’ni deyarli barcha hujayra turlariga aylanishi mumkin.
-
Voyaga yetgan ustun hujayralar: multipotent, ya’ni faqat ma’lum turlarga aylanishi mumkin.
-
Indyutsiyalangan pluripotent ustun hujayralar (iPSK): voyaga yetgan hujayralarni qayta dasturlash orqali olinadi.
Xususiyatlari:
-
O‘zini yangilash: o‘z nusxalarini yaratish qobiliyati.
-
Differensatsiya: turli maxsus hujayralarga aylanish imkoniyati.
Tibbiyotdagi ahamiyati:
-
Ustun hujayralar regenerativ tibbiyotda, qon kasalliklari, nevrologik kasalliklar va boshqa ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi.