1. Karli sayyora nima?
-
Karli sayyora — Quyosh atrofida aylanadigan, o‘zining tortish kuchi ta’sirida deyarli dumaloq shaklga ega bo‘lgan, lekin orbitasi atrofini tozalagan (ya’ni o‘sha hududdan boshqa jismlarni hayday olmagan) kichik koinot jismi.
-
Bu atama Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (IAI) tomonidan 2006-yilda rasmiy tan olingan.
2. Karli sayyora bo‘lish mezonlari
Karli sayyora deb atalishi uchun obyekt quyidagi shartlarga javob berishi kerak:
-
Quyosh atrofida aylanishi.
-
O‘zining tortish kuchi ta’sirida deyarli dumaloq shaklga ega bo‘lishi (gidrostatik muvozanat).
-
Orbitasi atrofidagi hududni tozalay olmasligi.
-
Boshqa sayyoraning oy (sun’iy yo‘ldosh) emasligi.
3. Karli sayyoralarga misollar
-
Pluton (eng mashhuri, Kuiper tasmasida joylashgan)
-
Eris (Plutondan tashqaridagi hududda)
-
Haumea (tez aylanishi va cho‘zilgan shakli bilan mashhur)
-
Makemake (Kuiper tasmasida joylashgan)
-
Tserera (Mars va Yupiter o‘rtasidagi asteroid tasmasida yagona karli sayyora)
4. Sayyora va karli sayyora farqi
| Belgilar | Sayyora | Karli sayyora |
|---|---|---|
| Quyosh atrofida aylanadi | Ha | Ha |
| Dumaloq shaklga ega | Ha | Ha |
| Orbitani tozalagan | Ha | Yo‘q |
| Oyga ega bo‘lishi mumkin | Ha | Ha |
| Misollar | Yer, Yupiter, Mars | Pluton, Tserera, Eris |
5. Ahmiyati
-
Karli sayyoralar astronomlarga Quyosh tizimidagi o‘rta va kichik jismlarni tasniflashga yordam beradi.
-
Bu tushuncha ayniqsa Neptun orbitasidan tashqaridagi hududdagi jismlar haqida bilimlarni kengaytirdi.
6. Qiziqarli faktlar
-
Pluton 1930 yildan 2006 yilgacha to‘laqonli sayyora hisoblangan, so‘ng karli sayyoraga aylantirildi.
-
Haumea karli sayyorasi tez aylanib, uzunchoq shaklga ega.
-
Karli sayyoralarning kashf etilishi Quyosh tizimining murakkabligini ko‘rsatadi.