🔐 Kiber qonunlar nima?

Kiber qonunlar — bu internet, axborot texnologiyalari va raqamli xizmatlardan foydalanishni tartibga soluvchi qonunlar. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Kiber jinoyatlar (xakerlik, firibgarlik, fishing)

• Elektron imzo va hujjatlar

• Dasturiy ta’minot mualliflik huquqlari

• Onlayn to‘lovlar va tranzaksiyalar

• Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va maxfiyligi

📁 Ma’lumotlar maxfiyligi nima?

Ma’lumotlar maxfiyligi — bu insonning o‘z shaxsiy ma’lumotlari qanday yig‘ilishi, ishlatilishi, saqlanishi va ulashilishini nazorat qilish huquqidir.

Shaxsiy ma’lumotlar misollari:

• Ism, familiya, manzil, telefon raqami

• Shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar (pasport)

• Tibbiy ma’lumotlar

• Bank rekvizitlari

• IP-manzil, joylashuv

• Suratlar, biometrik ma’lumotlar (masalan, barmoq izi)

📜 Muhim xalqaro qonunlar

🇪🇺 1. GDPR (Yevropa umumiy ma’lumotlarni himoya qilish reglamenti)

• Qamrovi: Yevropa Ittifoqi (lekin butun dunyo kompaniyalariga ta’sir qiladi)

• Maqsadi: Yevropa fuqarolarining shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish

• Asosiy qoidalar:

  • Foydalanuvchidan ochiq rozilik olish shart

  • Har bir inson o‘z ma’lumotlarini ko‘rish, o‘zgartirish yoki o‘chirish huquqiga ega

  • Ma’lumotlar sizib chiqqanda 72 soat ichida xabar berish majburiy

  • Qonunni buzganlar uchun 20 million yevrogacha jarima

🇺🇸 2. HIPAA (AQSH sog‘liqni saqlash ma’lumotlarini himoya qilish qonuni)

• Qamrovi: AQSH

• Maqsadi: Tibbiy ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash

• Kimlarga tegishli: Kasalxonalar, poliklinikalar, sug‘urta kompaniyalari, tibbiyotga xizmat ko‘rsatuvchi IT tashkilotlar

• Asosiy talablar:

  • Tibbiy ma’lumotlarni maxfiy saqlash

  • Hujjatlar va tizimlarni himoyalash

  • Hodimlarni ma’lumotlar himoyasi bo‘yicha o‘qitish

  • Qoidabuzarliklar uchun katta jazolar (moliyaviy va qonuniy)

🌍 Boshqa muhim qonunlar

• CCPA (Kaliforniya, AQSH) — GDPR’ga o‘xshash, Kaliforniya fuqarolari uchun

• PDPB (Hindiston) — Foydalanuvchi roziligi va ma’lumotlarni mamlakat ichida saqlash

• O‘zbekistonda:

  • "Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida"gi qonun (2019)

  • Ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash uchun rozilik olish shart

  • Foydalanuvchi ma’lumotlari O‘zbekiston hududida saqlanishi shart (lokalizatsiya)

  • Maxsus reyestrga kiritilgan operatorlar shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlashi mumkin

🛡️ Bu nima uchun muhim?

• Foydalanuvchilarning ishonchini oshiradi

• Huquqiy xavflarni kamaytiradi

• Shaxsiy erkinliklarni himoya qiladi

• Ma’lumotlar firibgarlik yoki o‘g‘irlikdan himoyalanadi

✅ Kompaniyalar uchun tavsiyalar

• Ma’lumotlarni shifrlash

• Kuchli parollar va kirish nazoratini joriy etish

• Foydalanuvchi roziligini aniq olish

• Xodimlarni doimiy o‘qitish

• Ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha mas’ul shaxs (DPO) tayinlash