🔹 1. Kompyuter nima?
Kompyuter — bu elektron qurilma bo‘lib, u ma’lumotlarni qayta ishlaydi, saqlaydi va aks ettiradi. Kompyuter ishlashi uchun apparat (fizik qismlar) va dasturiy ta’minot (raqamli buyruqlar) birga ishlaydi.
🔹 2. Apparatura (Hardware) — Kompyuterning “tanasi”
Apparat ta’minoti — bu kompyuterning barcha ko‘rinadigan, ushlab ko‘rish mumkin bo‘lgan qismlaridir.
🧩 Asosiy apparat qismlar:
| Qism | Vazifasi |
|---|---|
| Protsessor (CPU) | Kompyuterning “miyasi”. Barcha hisoblashlarni bajaradi. |
| Tezkor xotira (RAM) | Vaqtinchalik xotira. Kompyuter ishlayotganda ma’lumotlarni saqlaydi. |
| Qattiq disk (HDD) yoki SSD | Uzoq muddatli xotira. Fayllar va dasturlar shu yerda saqlanadi. |
| Ona plata (Motherboard) | Barcha qismlarni bog‘laydigan asosiy elektron plata. |
| Elektr manbai (Power Supply) | Qurilmalarga elektr uzatadi. |
| Monitor | Ekran. Ma’lumotlarni ko‘rsatadi. |
| Klaviatura va sichqoncha | Foydalanuvchi orqali ma’lumot kiritish uchun. |
| Grafik karta (GPU) | Tasvir va videolarni ishlaydi. |
| Sovutish tizimi | Qizib ketishdan saqlaydi. |
📌 Misol: Siz klaviaturada tugmani bossangiz (apparat), bu signal protsessorga boradi, u uni qayta ishlaydi va natijani monitorda ko‘rsatadi.
🔹 3. Dasturiy ta’minot (Software) — Ko‘rinmas “aql”
Dasturiy ta’minot — bu kompyuterga nima qilishni buyuradigan raqamli ko‘rsatmalar to‘plamidir. Uni ushlab bo‘lmaydi.
🧠Asosiy dasturiy ta’minot turlari:
| Tur | Misollar | Vazifasi |
|---|---|---|
| Operatsion tizim (OS) | Windows, macOS, Linux | Kompyuterning barcha resurslarini boshqaradi |
| Ilova dasturlar | Word, Excel, Chrome, Photoshop | Maxsus ishlar uchun mo‘ljallangan |
| Tizim dasturlari | Dreyverlar, BIOS | Apparat va operatsion tizimni bog‘laydi |
| Yordamchi dasturlar | Antiviruslar, arxivatorlar | Texnik xizmat va xavfsizlikni ta’minlaydi |
📌 Misol: Microsoft Word — bu dastur. Siz unda yozasiz (klaviatura orqali), u faylni qattiq diskda saqlaydi va natijani ekranda ko‘rsatadi.
🔹 4. Qanday ishlaydi — bosqichma-bosqich:
🟢 1-qadam: Quvvatni yoqish
-
Siz kompyuterni yoqasiz.
-
Elektr quvvati barcha qurilmalarga uzatiladi.
-
BIOS dasturi apparat qismlarni tekshiradi.
🟢 2-qadam: Operatsion tizim yuklanadi
-
BIOS orqali operatsion tizim (masalan, Windows) yuklanadi.
-
Operatsion tizim qurilmalarni boshqara boshlaydi.
🟢 3-qadam: Dastur ishga tushadi
-
Siz biror dastur ochasiz (masalan, brauzer).
-
Operatsion tizim unga xotira (RAM) va protsessor vaqtini ajratadi.
-
Dastur apparatlar bilan ishlay boshlaydi.
🟢 4-qadam: Foydalanuvchi kiritmasi va chiqishi
-
Siz klaviaturada saytingiz nomini kiritasiz.
-
Brauzer internetga murojaat qiladi.
-
Javob qaytadi va ekran orqali ko‘rsatiladi.
🔹 5. Taqqoslash: Apparat vs Dastur
| Apparat (Hardware) | Dastur (Software) |
|---|---|
| Jismoniy, ushlab ko‘rish mumkin | Raqamli, ko‘rinmaydi |
| Misollar: monitor, klaviatura, disk | Misollar: Windows, Word, brauzer |
| Harakatlarni bajaradi | Ko‘rsatmalar beradi |
| Dastursiz ishlamaydi | Apparat bo‘lmasa ishga tushmaydi |
🔹 6. Hayotiy o‘xshatish
🧠Kompyuter — inson tanasiga o‘xshaydi:
-
Apparat — bu tana: miya, qo‘l, ko‘z.
-
Dastur — bu aql, fikr, buyruqlar.
-
Tana ong bo‘lmasa harakat qila olmagani kabi, kompyuter ham dastursiz ishlamaydi.