Kosmik raketa — bu o‘zini yuqori tezlikda gazlarni chiqarish orqali harakatga keltiradigan transport vositasi bo‘lib, u Yer tortish kuchini yengib, kosmoga chiqish uchun mo‘ljallangan.
Raketaning asosiy qismlari:
-
Yoqilg‘i: yonilg‘i va oksidlovchi aralashmasi.
-
Dvigatel: yoqilg‘ini yoqib, itaruvchi kuch hosil qiladi.
-
Foydali yuk: sun’iy yo‘ldoshlar, kosmik apparatlar yoki odamlar.
-
Bosqichlar: raketalar ko‘pincha bir nechta bosqichdan iborat bo‘lib, yoqilg‘i tugagach, bosqichlar tashlab yuboriladi va og‘irlik kamayadi.
Raketalar qanday ishlaydi?
-
Raketa Nyutonning uchinchi qonuniga asoslangan: harakat uchun qarama-qarshi va teng ta’sir kuchi mavjud.
-
Yo‘qilg‘i yonib, yuqori tezlikda gaz chiqariladi va raketa teskari tomonga harakat qiladi.
-
Raketalar havo bo‘shlig‘i bo‘lmasa ham, ya’ni kosmosda ham harakatlana oladi.
Kosmik raketalarning tarixi va kashfiyoti
Dastlabki g‘oyalar va ixtirolar:
-
Xitoyda (9-asr): dastlabki raketalar — poroxli raketa o‘qlarini yaratganlar.
-
O‘rta asrlarda raketalar asosan harbiy maqsadlarda ishlatilgan.
Nazariy asoslar:
-
Konstantin Tsiolkovskiy (1903): raketaning harakat tenglamasini ishlab chiqdi, bu raketaning tezligini uning massasining kamayishi bilan bog‘laydi.
-
U ko‘p bosqichli raketalar va kosmik sayohatlarni oldindan bashorat qilgan.
Amaliy ishlanmalar:
-
Robert Goddard (1926): birinchi suyuq yoqilg‘ili raketani yaratdi va uchirdi.
-
Germann Oberth: raketalar va kosmik sayohat nazariyasiga katta hissa qo‘shgan olim.
Kosmik asrning asosiy voqealari
-
1942: Germaniyaning V-2 raketasi kosmoga birinchi yetib borgan sun’iy ob’ekt.
-
1957: Sovet Ittifoqining Sputnik-1 sun’iy yo‘ldoshini birinchi marta orbitaga chiqarishi.
-
1961: Yuri Gagarin birinchi odam sifatida kosmosga uchdi.
-
1969: Apollo-11 missiyasi bilan inson oyga qo‘ndi, bunda eng qudratli Saturn V raketasi ishlatilgan.
-
Hozirgi kun: SpaceX kompaniyasining Falcon 9 va Starship, NASAning SLS kabi yangi raketalar kashf etilmoqda.
Raketa turlari
-
Kimyoviy raketalar: ko‘pchilik kosmik raketalar shu turga kiradi, yoqilg‘i va oksidlovchi bilan ishlaydi.
-
Elektr dvigatellar: ion va plazma dvigatellari, uzoq masofali kosmik missiyalar uchun.
-
Yadro raketalari: ilmiy tajribalar bosqichida.
-
Qayta foydalaniladigan raketalar: texnologik yangilik, masalan, SpaceX’ning Falcon 9.
Raketalar kosmosga qanday chiqadi?
-
Orbita tezligi taxminan 7,8 km/s bo‘lishi kerak.
-
Atmosfera qarshiligini va tortish kuchini yengib o‘tish lozim.
-
Bosqichma-bosqich dizayn raketaga samarali chiqish imkonini beradi.