Kosmik shattl — bu NASA tomonidan ishlab chiqilgan qisman qayta foydalaniladigan kosmik kemadir. U Space Transportation System (STS) deb atalgan tizimning asosiy qismi bo‘lib, astronavtlar va yuklarni past Yer orbitasiga olib chiqib, keyin esa Yerga samolyot kabi qo‘ngan holda qaytarib olib kelish uchun mo‘ljallangan edi.
Asosiy komponentlar:
-
Orbital kemasi (shattl): unda ekipaj va yuk joylashgan.
-
Tashqi yonilg‘i tanki: suyuq vodorod va kislorod saqlovchi katta to‘q sariq rangli tank.
-
Qattiq yonilg‘ili raketa kuchaytirgichlari (SRB): ikki yon tomonda joylashgan, uchishda qo‘shimcha itarish kuchini beradi va keyin qayta tiklanadi.
Tarixi va rivojlanishi
-
1970-yillarda, Apollon dasturidan keyin ishlab chiqilgan.
-
Maqsad — kosmik kemani ko‘p marta uchirish orqali xarajatlarni kamaytirish.
-
Shattl raketa va samolyot xususiyatlarini birlashtirgan edi.
Muhim voqealar
-
Birinchi parvoz: 12 aprel 1981-yil — STS-1 missiyasi, Kolumbiya shattli uchirilgan.
-
Asosiy shattllar: Kolumbiya, Challenger, Discovery, Atlantis va Endeavour.
-
Tragik hodisalar: Challenger (1986) va Kolumbiya (2003) falokatlari, ekipaj a’zolari halok bo‘lgan.
-
So‘nggi parvoz: STS-135, Atlantis tomonidan 2011-yilda amalga oshirilgan.
Qurilishi va ishlash printsipi
-
Shattl raketa kabi vertikal tarzda uchiriladi — tashqi tank va kuchaytirgichlar bilan birga.
-
Taxminan 8,5 daqiqadan so‘ng kuchaytirgichlar ajralib, okeanga tushadi va qayta ishlanadi.
-
Orbital kemasi asosiy dvigatellari yordamida orbitaga chiqadi.
-
Orbitada u sun’iy yo‘ldoshlarni chiqarish, «Hubble» teleskopini xizmat ko‘rsatish va Xalqaro kosmik stansiyani yig‘ishda ishtirok etgan.
-
Yerga qaytayotganda atmosferaga kirib, samolyot kabi landa qilgan.
Ahmiyati va merosi
-
Xalqaro kosmik stansiyaning qurilishida va texnik xizmatida katta rol o‘ynagan.
-
Ko‘plab sun’iy yo‘ldoshlar chiqarilgan va ta’mirlangan.
-
Yuzlab astronavtlarni kosmosga olib chiqgan va minglab tajribalarni amalga oshirgan.
-
Inson boshqaruvidagi qayta foydalaniladigan birinchi kosmik kemadir.