Kuiper tasmasi

1. Kuiper tasmasi nima?

• Kuiper tasmasi — bu Quyosh tizimining Nеptundan tashqarisidagi keng hududi, uzunasiga uzaygan, halqa shaklidagi mintaqa.

• U Quyoshdan taxminan 30 dan 55 astronomik birlikgacha (AU) masofada joylashgan (1 AU — Yer bilan Quyosh orasidagi masofa).

• Bu hududda minglab, balki millionlab kichik muzli jismlar mavjud bo‘lib, ular Quyosh tizimining ilk davridan qolgan qoldiqlardir.

2. Tarkibi va obyektlari

• Kuiper tasmasidagi jismlar asosan muz, suv, ammiak, metan kabi muzlardan hamda toshlardan tashkil topgan.

• Bu jismlar Kuiper tasmasi obyektlari (KTO) yoki transneptun jismlari (TNO) deb ataladi.

• Ko‘pchiligi kichik, lekin ba’zilari yetarlicha katta bo‘lib, karli sayyora darajasiga yetgan.

3. Karli sayyoralar

• Kuiper tasmasida bir necha karli sayyoralar joylashgan:

  • Pluton (eng mashhuri)

  • Eris

  • Haumea

  • Makemake

• Ushbu jismlar o‘zlarining gravitatsiyasi ta’sirida dumaloq shaklga ega.

4. Orbitasi

• Kuiper tasmasidagi jismlarning orbitasi:

  • Ko‘pincha elliptik (oval shaklida) bo‘ladi.

  • Quyosh tizimining umumiy orbital tekisligidan turli burchak ostida joylashgan.

• Ba’zilari Nеptun orbitasiga yaqinlashadi yoki kesib o‘tadi, lekin gravitatsion rezonans tufayli bu orbitalar barqaror bo‘ladi.

5. Ahmiyati

• Kuiper tasmasi — Quyosh tizimining qadimiy qoldig‘i bo‘lib, taxminan 4 milliard yildan ortiq vaqt oldin shakllangan moddalar to‘plamidir.

• Bu hudud qisqa orbital davrli kometalarning manbai hisoblanadi.

6. Tadqiqotlar

• Kuiper tasmasi 1990-yillargacha faqat nazariy jihatdan mavjudligi taxmin qilingan, ammo shu davrda birinchi jismlar kashf qilindi.

• NASAning New Horizons kosmik apparati Plutonga uchib o‘tib, 2019-yilda Kuiper tasmasidagi kichik jismlardan biri — Arrokotga yaqin uchib o‘tdi va uning haqidagi birinchi batafsil ma’lumotlarni taqdim etdi.

7. Qiziqarli faktlar

• Kuiper tasmasi Quyosh tizimidagi “uchinchi zona” deb ataladi — birinchi zona — ichki (Yerga yaqin) sayyoralar, ikkinchi zona — gaz gigantlari.

• Kuiper tasmasi uzoqda joylashgan, ammo yanada uzoqroq joylashgan va dumaloq shakldagi Oort bulutidan farq qiladi.

• Kuiper tasmasidagi jismlar ko‘pchilik holatlarda o‘zgarmagan, ya’ni Quyosh tizimi paydo bo‘lgan paytdagi holatini saqlab qolgan.