Kirish
Internet va raqamli qurilmalar hayotimizda juda muhim o‘rin tutmoqda. Ammo shu bilan birga, xavfsizlik tahdidlari ham ko‘paymoqda. Malware, ransomware va phishing kabi tushunchalar bugungi kunda ko‘pchilik uchun tanish. Ushbu maqolada bu tushunchalar nimani anglatishini va qanday himoyalanish mumkinligini oddiy tilda tushuntirib beramiz.
Malware nima?
Malware so‘zi “malicious software” (zararli dastur) degan ma’noni anglatadi. Bu — kompyuter, smartfon yoki boshqa qurilmalarga zarar yetkazish yoki ularni nazorat qilish uchun yozilgan dasturlar to‘plami.
-
Turlari: viruslar, trojanlar, spyware (shpion dasturlar), adware va boshqalar.
-
Qanday zarar yetkazadi: fayllarni yo‘qotish, qurilma ishini sekinlashtirish, maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash.
-
Misol: Elektron pochta orqali kelgan zararli faylni ochish kompyuteringizga zarar yetkazishi mumkin.
Ransomware nima?
Ransomware — bu malware ning bir turi bo‘lib, u qurilmangizdagi fayllarni shifrlaydi va ularga kirishni to‘sadi. So‘ngra, ularni qayta ochish uchun pul talab qiladi.
-
Qanday ishlaydi: foydalanuvchi zararli havolani bosganda yoki zararli faylni yuklab olganda.
-
Natijasi: muhim ma’lumotlaringizga kira olmaysiz va “qutqarish” uchun pul to‘lashingiz kerak bo‘ladi.
-
Misol: Kompyuteringizdagi hujjatlar birdan shifrlanib, ularga kirish mumkin bo‘lmay qolishi.
Phishing nima?
Phishing — bu internet foydalanuvchilarini aldash usuli. Firibgarlar sizni soxta saytlarga yo‘naltirib, parolingiz, karta ma’lumotlaringiz yoki boshqa maxfiy ma’lumotlaringizni olishga harakat qiladi.
-
Belgilar: noto‘g‘ri manzilli email yoki SMS, shoshilinch xabarlar, soxta havolalar.
-
Qanday himoyalanish: linklarni bosmaslik, manzilni tekshirish, shaxsiy ma’lumotlarni berishda ehtiyotkorlik.
-
Misol: Bankdan keldi deb ko‘rsatilgan, lekin soxta bo‘lgan email orqali parolingizni so‘rash.
Amaliy maslahatlar: Qanday himoyalanish mumkin?
-
Ishonchsiz manbalardan kelgan fayllarni ochmang.
-
Antivirus dasturlarini doimiy yangilang va ishlating.
-
Muhim ma’lumotlaringizni zaxira qiling.
-
Elektron pochtada kelgan havolalar va ilovalarni ehtiyotkorlik bilan tekshiring.
-
Kuchli, murakkab parollardan foydalaning va ularni muntazam o‘zgartirib turing.
Xulosa
Malware, ransomware va phishing kiberxavfsizlik dunyosidagi eng katta tahdidlardan biridir. Siz o‘zingizni va ma’lumotlaringizni qanday himoya qilasiz? Endi navbat sizda — yuqoridagi maslahatlarni hayotingizga tatbiq eting va internetda xavfsiz bo‘ling!