Melanoma — bu teri rakining eng xavfli shakli bo‘lib, u melanin pigmentini ishlab chiqaradigan melanosit hujayralaridan rivojlanadi.
U yangi paydo bo‘lgan dog‘ yoki mavjud xol (nevus)ning o‘zgarishi natijasida yuzaga kelishi mumkin.
-
Tez o‘sishi va boshqa organlarga metastaz berishi bilan xavflidir.
-
Har qanday insonda uchrashi mumkin, lekin ko‘proq oq tenli odamlar orasida kuzatiladi.
📚 So‘zning kelib chiqishi
-
"Melas" (yunoncha) — qora
-
"-oma" — o‘sma
Ya’ni: "qora o‘sma" degan ma’noni bildiradi.
📌 Muhim faktlar
-
Juda tez o‘sadi, o‘z vaqtida aniqlanmasa — hayot uchun xavfli.
-
Har qanday tana qismlarida paydo bo‘lishi mumkin, shu jumladan: orqa, kaft, oyoq tagi, tirnoq osti, og‘iz ichi, ko‘z ichi.
-
Quyosh nurlari va sun’iy ultrabinafsha (UV) nurlanishi asosiy sabab hisoblanadi.
⚠️ Rivojlanish sabablari va xavf omillari
| Omil | Ta'rifi |
|---|---|
| Quyosh nuri (UV) | Haddan tashqari quyosh ta’siri |
| Ko‘p xollar yoki g‘ayritabiiy xollar | Melanoma xavfini oshiradi |
| Oilaviy holatlar | Qarindoshlarida melanoma bo‘lgan |
| Oq va och ten | Himoya pigmenti (melanin) kam |
| Sun’iy UV (solyariy) | Teriga zarar yetkazadi |
| Yoshi, jinsi | Ko‘pincha 50 yoshdan keyin, lekin yoshlar ham holatga uchraydi |
🧪 Belgilar — ABCDE usuli
Melanomani erta aniqlash uchun quyidagi belgilar muhim:
| Harf | Belgisi | Ta'rifi |
|---|---|---|
| A | Asimmetriya | Xolning bir tomoni ikkinchisidan farqli |
| B | Chegarasi (Border) | Notekis, xira, tishli |
| C | Rangi (Color) | Bir nechta rang: qora, jigarrang, qizil, ko‘k |
| D | Diametri | Odatda 6 mm dan katta |
| E | Evolyutsiya (O‘zgarish) | Xolning shakli, rangi yoki hajmi o‘zgaradi; qonash, qichishish bo‘ladi |
🔍 Tashxis
-
Dermooskopya (maxsus qurilma bilan ko‘zdan kechirish)
-
Biopsiya (namuna olib laboratoriyada tekshirish)
-
Agar tasdiqlansa, KT, MRT yoki PET orqali metastazlar aniqlanadi
💊 Davolash
| Bosqichi | Davolash usuli |
|---|---|
| Boshlang‘ich | Jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash |
| O‘rta | Limfa tugunlari biopsiyasi |
| Kech bosqich (metastazlar bilan) |
-
Immunoterapiya
-
Nishonli (target) terapiya (agar BRAF mutatsiyasi bo‘lsa)
-
Nurlantirish terapiyasi
-
Kimyoterapiya (kam hollarda) |
📈 Prognoz (bashorat)
-
Erta tashxis qo‘yilsa — tuzalish ehtimoli 99% dan yuqori.
-
Kech bosqichda — metastazlar tufayli xavf yuqori bo‘ladi.
-
So‘nggi yillarda yangi davolash usullari yordamida natijalar yaxshilanmoqda.
✅ Oldini olish
-
Quyosh nurlaridan ehtiyot bo‘ling
-
SPF 30+ quyosh kremi ishlating
-
Oq kiyim, ko‘zoynak, shlyapa taqing
-
Quyoshda uzoq qolmang (soat 10:00–16:00 oralig‘ida)
-
Xollarni muntazam tekshirib boring
-
Dermatologga muntazam murojaat qiling
👁 Kam uchraydigan shakllar
-
Ko‘z melanomasi (okulyar)
-
Tirnoq osti yoki kaftdagi melanomalar
-
Shilliq qavatdagi melanoma (og‘iz, burun, jinsiy a’zolar)