Meteoroid
Meteoroid — bu kosmosda, asosan Quyosh tizimida harakat qiluvchi kichik tosh yoki metall jismlardir. Ularning o‘lchamlari bir necha mikrometrdan boshlab, taxminan bir metrga qadar bo‘lishi mumkin. Meteoroidlar odatda asteroidlar, kometalar yoki sayyoralar paydo bo‘lishidan qolgan qoldiqlardan kelib chiqadi.
"Meteoroid" atamasini birinchi bo‘lib amerikalik astronom Fred Uippl (Fred Whipple) 1951 yilda kiritgan. U bu atama bilan katta asteroidlar va mayda chang zarrachalaridan farqlanadigan kichik kosmik jismlarni ifodalamoqchi bo‘lgan.
Meteoroidlar ilm-fan uchun juda muhim, chunki ular Quyosh tizimining dastlabki davrlaridan qolgan qoldiqlardir va uning paydo bo‘lish jarayonlarini o‘rganishga yordam beradi. Zamonaviy kosmik missiyalar — masalan, OSIRIS-REx va Hayabusa — asteroidlardan namuna olib kelib, ularning tarkibini chuqur o‘rganishga imkon beradi.
Meteor
Meteor — bu Yer atmosferasiga kirgan meteoroidning yuqori tezlikda havoda yonib ketishi natijasida paydo bo‘ladigan yorug‘ chiziqdir. Odamlar bu hodisani odatda "yulduzcha yog‘ishi" yoki "yulduzcha tushishi" deb atashadi, lekin u haqiqiy yulduz emas.
Meteor yuzaga kelishi meteoroid havoda havoga tegishganida yuzaga kelgan qattiq ishqalanish natijasida yuz beradi. Bu jarayonda meteoroid yuzasi qiziydi, bug‘lanadi va ionlashadi, shuning uchun u yorqin nur chizig‘ini hosil qiladi. Ba’zan meteor juda yorqin bo‘lib, uni “bolid” yoki “og‘ir yulduzcha” deb atashadi; u osmonda portlashi ham mumkin.
Meteorlar haqida ilmiy tushuncha asosan XIX asr oxirlarida shakllangan. Ingliz astronomi Richard Proktor meteorlarning Yer atmosferasiga kirgan zarrachalar ekanligini keng ommaga tushuntirgan shaxslardan biri hisoblanadi.
Hozirgi kunda butun dunyo bo‘ylab meteorlarni kuzatish uchun maxsus kameralar va radarlar tarmog‘i ishlaydi.
Meteorit
Meteorit — bu meteoroidning atmosferadan o‘tib, Yer yuzasiga yetib kelgan qattiq qismi. Meteoritlar hajmi juda kichik chang bo‘lakchalardan tortib, bir necha tonnagacha bo‘lgan katta toshlargacha bo‘lishi mumkin.
Meteoritlar asosan uch turga bo‘linadi: tosh meteoritlar, temir meteoritlar va tosh-temir aralashmalar. Ularning tashqi yuzasi, odatda, atmosferadan o‘tish paytida qizib, eriganligi sababli qoraygan va yupqa qobiq bilan qoplangan bo‘ladi — buni “eritilgan qobiq” deyiladi.
Uzoq vaqt davomida meteoritlar oddiy g‘alati toshlar sifatida qaralgan, ularning kosmosdan kelgani ilmiy jamoatchilik tomonidan tan olinmagan. Ammo birinchi marta meteoritlarning osmonda yulduzcha sifatida paydo bo‘lishini va ulardan yerga tushishini isbotlagan olim fransuz Jan-Batist Biot (Jean-Baptiste Biot) bo‘lib, u 1803 yilda Le-Egl (L’Aigle) shahrida yuz bergan meteorit tushishini ilmiy usulda o‘rgangan.
Meteoritlar Quyosh tizimidagi boshqa jismlarning haqiqiy namunasi bo‘lib, ularni o‘rganish orqali biz Quyosh tizimining yoshini aniqlaymiz va uning kimyoviy tarkibini tushunamiz. Zamonaviy laboratoriyalar ularni aniqlash uchun massaspektrometriya, elektron mikroskopiya va boshqa ilg‘or usullarni qo‘llaydi.