🔬 Miya nima?
Miya – bu inson organizmining bosh boshqaruv markazi bo‘lib, bosh miya suyaklari (qobig‘i) bilan himoyalangan. U markaziy asab tizimining eng muhim a'zosi hisoblanadi va organizmning har bir funksiyasini boshqaradi va muvofiqlashtiradi.
-
Og‘irligi: 1,3–1,4 kg atrofida
-
Neyronlar (asab hujayralari): taxminan 86 milliard
-
Ishlash printsipi: Elektr impulslar va kimyoviy moddalar (neyromediatorlar) orqali
🧭 Miyaning asosiy vazifalari
Miya quyidagilarni boshqaradi:
-
Fikrlash, xotira va ong
-
Harakatlar va muvozanat
-
Hissiyotlar (emotsiyalar)
-
Nutq va tushunish
-
Ko‘rish, eshitish, hid, ta’m, sezgi
-
Ichki organlar faoliyati (nafas olish, yurak urishi, ovqat hazm qilish)
-
Uyqu, uyg‘oqlik, stress va motivatsiya
🧩 Miyaning asosiy qismlari
| Miya qismi | Vazifasi |
|---|---|
| Bosh miya yarim sharlari (serebrum) | Fikrlash, xotira, ongli harakatlar, nutq |
| Kichik miya (mozzachok) | Muvozanat, muvofiqlashtirish, tananing holati |
| Miya ustuni (bosh miya bo‘yni) | Nafas olish, yurak urishi, qon bosimi kabi muhim funksiyalarni avtomatik boshqaradi |
| Limbik tizim | Hissiyotlar, motivatsiya, uzoq muddatli xotira |
| Gipotalamus | Tana harorati, ochlik, chanqoq, gormonlar, uyqu |
| Amigdala (mindalasimon tanacha) | Qo‘rquv, g‘azab, xavfga javob |
| Gippokamp | Yangi xotiralarni shakllantiradi |
⚡ Miya qanday ishlaydi?
Miya elektr signallari va kimyoviy moddalar (neyromediatorlar) orqali axborotni uzatadi.
📶 Miya qanday signal uzatadi?
-
Neyronlar elektr impuls hosil qiladi
-
U impuls sina (neyronlar orasidagi bo‘shliq) orqali boshqa hujayraga uzatiladi
-
Bu yerda neyromediatorlar yordam beradi
🔍 Mashhur neyromediatorlar:
| Neyromediator | Vazifasi |
|---|---|
| Dopamin | Quvonch, motivatsiya, e’tibor |
| Serotonin | Ruhiy holat, uyqu, ovqatlanish |
| Asetilxolin | O‘rganish va xotira |
| Endorfin | Og‘riqni kamaytirish, baxt hissi |
| Norepinefrin | Faollik, hushyorlik, stress javobi |
📊 Miya haqida qiziqarli faktlar
| Fakt | Tafsilot |
|---|---|
| ⚡ Signal tezligi | 430 km/soatgacha yetishi mumkin |
| 🔋 Energiya sarfi | Miya tana energiyasining ~20% ini ishlatadi |
| 👶 Yangi tug‘ilgan chaqaloqda | Har soniyada 1 millionga yaqin neyron bog‘lanishi paydo bo‘ladi |
| 🌙 Uxlashda ham faol | Uyquda miya ba’zida kunduzgidan ko‘ra faolroq bo‘ladi |
| 💡 Elektr quvvati | Miya ~25 Vt kuch hosil qiladi — bu kichik lampochkani yoqish uchun yetarli |
| 🔁 Neyroplastiklik | Miya yangi malakalarni o‘rganib, o‘z tuzilmasini o‘zgartira oladi (moslasha oladi) |
🏺 Tarixiy ma’lumotlar
| Shaxs / davr | Kiritgan hissasi |
|---|---|
| Qadimgi Misr | Miyani muhim deb hisoblamas edilar, yurakni asosiy a’zo deyishgan |
| Gippokrat (~mil. avv. 400) | Fikrlash va hissiyotlar miyada joylashgan deb aytgan |
| Galen (2-asr) | Miya tuzilishini hayvonlarda o‘rganib, noto‘g‘ri qarashlar bildirgan |
| Vezaliy (1543) | Inson miyasi anatomiyasini batafsil chizgan |
| Phineas Gage (1848) | Miya shikastidan keyin xulq o‘zgarishi – miya shaxsga ta’sir qiladi |
| Wilder Penfield (20-asr) | Miya qismlarining harakat va his qilish bilan bog‘liqligini aniqlagan |
| MRI ixtirosi (1970-yillardan) | Tirik odam miyasi faoliyatini batafsil o‘rganish imkonini berdi |
🎁 Qo‘shimcha ma’lumotlar:
-
Miya og‘riqni sezmaydi, chunki unda og‘riq reseptorlari yo‘q.
-
Miya chap yarmi tananing o‘ng tomonini, o‘ng yarmi esa chap tomonini boshqaradi.
-
Miya har qanday yangi tajriba bilan o‘zgaradi — bu "neyroplastiklik" deyiladi.
-
Musiqa, hidlar, ranglar miyaga chuqur ta’sir qiladi, hatto siz sezmasangiz ham.