Mutatsiya nima?
Mutatsiya — bu DNK molekulasi yoki genning tuzilishidagi o‘zgarishdir. Bu o‘zgarishlar gen yoki xromosomaning bir qismini, yoki butun genetik materialni (genomni) ta'sir qilishi mumkin. Mutatsiyalar genetik xilma-xillikni yuzaga keltiradi, evolyutsiyaning asosiy omillaridan biri hisoblanadi, ammo ba'zida kasalliklarni ham keltirib chiqarishi mumkin.
Tushunchaning kelib chiqishi va tarixi:
-
XIX asr oxiri — dastlabki kuzatuvlar:
Organizmda to‘satdan yuzaga keladigan o‘zgarishlar haqida taxminlar mavjud edi, lekin aniq mexanizmlar noma’lum edi. -
1901-yil — Gugo de Friz:
Gugo de Friz "mutatsiya" atamasini birinchi marta ilmiy ma'noda ishlatdi. U Oenothera (kechki primula) o‘simligida nasl orqali o‘tadigan yangi xususiyatlarning to‘satdan paydo bo‘lishini kuzatdi va bu xususiyatlar asta-sekin emas, balki birdan o‘zgarishi mumkinligini ta’kidladi. -
1920–1940-yillar — DNKning meros sifatida aniqlanishi:
Genetik o‘zgarishlarning DNK molekulasi orqali sodir ekanligi tushunila boshlandi. -
1953-yil — Uotson va Krik:
DNKning ikki zanjirli spiral tuzilishi kashf etilib, mutatsiyalar qanday yuzaga kelishi — DNK ko‘payishi (replikatsiyasi) jarayonidagi xatoliklar yoki molekulaga zarar yetishi natijasida bo‘lishi tushuntirildi. -
Hozirgi zamon molekulyar biologiyasi:
Mutatsiyalarni aniqlash, tahlil qilish va hatto ba’zi zararli mutatsiyalarni tuzatish usullari ishlab chiqilgan.
Mutatsiyaning qisqacha tavsifi:
| Aspekt | Tavsif |
|---|---|
| Ta’rif | DNK ketma-ketligidagi o‘zgarishlar |
| Atamaning kelib chiqishi | Gugo de Friz tomonidan 1901-yilda ilgari surilgan |
| Sabablari | DNK replikatsiyasidagi xatoliklar, tashqi omillar (radiatsiya, kimyoviy moddalar) |
| Turlari | Gen mutatsiyalari, xromosomal mutatsiyalar, genom mutatsiyalari |
| Ta’sirlari | Neytral, foydali (evolyutsiyada), zararli (kasalliklarda) |
| Tibbiyotdagi ahamiyati | Genetik kasalliklar, saraton, gen terapiyasi |