1. Neytron yulduzi nima?
Neytron yulduzi — bu supernova portlashidan keyin qoladigan juda zich va kichik yulduz qoldig‘i.
-
Asosan neytronlardan (elektr zaryatsiz zarrachalar) tashkil topgan.
-
Koinotdagi eng zich jismlardan biridir.
2. Qanday hosil bo‘ladi?
-
Katta massa (taxminan Quyosh massasidan 8–20 marta katta) yulduzlar yoqilg‘i tugagach, yadrosi gravitatsiya ta’sirida qulash boshlaydi.
-
Protonlar va elektronlar neytronlarga aylanib, juda zich va kichik jismlar hosil bo‘ladi — bu neytron yulduzi.
-
Tashqi qatlamlar supernova portlashi orqali sochilib ketadi.
3. Xususiyatlari
-
Hajmi: Taxminan 20 kilometr (12 mil) atrofida.
-
Massasi: Odatda Quyosh massasining 1.4 dan 2 baravarigacha.
-
Zichligi: Juda yuqori — bir choy qoshiq neytron yulduzi moddasining og‘irligi milliardlab tonnaga teng bo‘ladi.
-
Gravitatsiyasi: Yuzasidagi tortish kuchi Yernikidan taxminan 200 milliard marta kuchliroq.
-
Aylanishi: Ko‘p neytron yulduzlar juda tez aylanadi — soniyasiga yuzlab marta aylanishi mumkin.
-
Magnit maydoni: Nihoyatda kuchli magnit maydonlarga ega, Yernikidan trillionlab marta kuchliroq.
4. Neytron yulduzlar turlari
-
Pulsarlar: Magnit qutblaridan elektromagnit nurlanish nur sochib, Yerga puls shaklida ko‘rinadigan neytron yulduzlar.
-
Magnetarlar: Juda kuchli magnit maydonlarga ega neytron yulduzlar bo‘lib, yuqori energiyali rentgen va gamma nurlanish chiqaradi.
5. Astrofizikadagi ahamiyati
-
Neytron yulduzlar ekstremal sharoitda moddani o‘rganish imkonini beradi.
-
Yadro fizikasi, gravitatsiya va zichlik haqidagi nazariyalarni sinashda muhim ob’ektlardir.
-
Neytron yulduzlar orqali nisbiylik nazariyasi va gravitatsiyani chuqurroq tushunish mumkin.
6. Mashhur neytron yulduzlar
-
Qisqichbaqa pulsari (Crab Pulsar): Qisqichbaqa tumanligida joylashgan bo‘lib, soniyasiga taxminan 30 marta aylanadi.
-
PSR B1919+21: 1967-yilda kashf qilingan birinchi pulsar.