Taksonomiya o‘rganishni uchta asosiy soha (domen)ga ajratadi:
-
Kognitiv (Bilish) – Bilim va aqliy ko‘nikmalar.
-
Affektiv (Hissiy) – Hissiy javob va munosabatlar.
-
Psixomotor (Jismoniy) – Harakat va motor ko‘nikmalar.
Eng ko‘p foydalaniladigan qism — bu Kognitiv domen bo‘lib, u 2001-yilda qayta ko‘rib chiqilgan va o‘qish jarayonining dinamikasini aks ettiruvchi holatga keltirilgan.
🎯 Yangilangan Blum Taksonomiyasi – Kognitiv domen (2001):
Kognitiv domen bilim olish darajalari bo‘yicha piramida shaklida tuzilgan bo‘lib, u oddiy bilimdan tortib, ijodiy fikrlash darajasigacha rivojlanadi. Quyida oltita asosiy daraja keltirilgan:
| Daraja | Ta’rif | Misollar | Faoliyat |
|---|---|---|---|
| 1. Esda saqlash | Faktlar va asosiy tushunchalarni eslab qolish | Aniqlash, Ta’riflash, Sanab berish, Tanib olish | Suv aylanish jarayonini sanab berish |
| 2. Tushunish | Tushunchalarni izohlash | Izohlash, Xulosa qilish, Tavsiflash, Tasniflash | Matnning asosiy g‘oyasini tushuntirish |
| 3. Qo‘llash | Bilimni yangi vaziyatlarda qo‘llash | Qo‘llash, Ishlatish, Ko‘rsatish, Amalga oshirish | Matematik formulani masalada ishlatish |
| 4. Tahlil qilish | Ma’lumotlarni qismlarga ajratish va bog‘liqliklarni aniqlash | Taqqoslash, Farqlash, Tahlil qilish | Ikkita hikoyaning mavzusini taqqoslash |
| 5. Baholash | Qaror yoki harakatni asoslash | Baholash, Tanqid qilish, Hakamlik qilish | Muammoning echimini tahlil qilish |
| 6. Yaratish | Yangi g‘oya yoki mahsulot yaratish | Loyihalash, Qurish, Ixtiro qilish | Yangi marketing strategiyasini ishlab chiqish |
🌍 Affektiv domen (Hissiy o‘rganish):
Bu soha hissiyotlar, munosabatlar va qadriyatlarni shakllantirish bilan bog‘liq.
| Daraja | Ta’rif | Misol |
|---|---|---|
| Qabul qilish | Ma’lumotni tinglashga tayyorlik | Ma’ruzani e’tibor bilan tinglash |
| Javob qaytarish | Faol ishtirok etish va javob berish | Savol berish yoki munozarada qatnashish |
| Baholash | Qadriyatlarni qabul qilish va ularga sodiqlik | Ekologik muhofazani qo‘llab-quvvatlash |
| Tashkillashtirish | Qadriyatlarni tizimli ravishda boshqarish | Shaxsiy qadriyatlar tizimini yaratish |
| Xarakterlash | Qadriyatlarga muvofiq harakat qilish | Hayotda halollikni saqlash |
🏃♂️ Psixomotor domen (Jismoniy ko‘nikmalar):
Bu soha harakat va motor ko‘nikmalarni rivojlantirish bilan bog‘liq.
| Daraja | Ta’rif | Misol |
|---|---|---|
| Taqlid qilish | Ko‘rsatilgan harakatni takrorlash | Basketbolni otishni ko‘rsatish |
| Manipulyatsiya qilish | Ko‘rsatmalarga ko‘ra harakat qilish | Raqs harakatlarini bajarish |
| Aniqlik | Harakatni mukammallashtirish | Basketbolni to‘g‘ri uloqtirish |
| Muvofiqlashtirish | Harakatlarni muvofiqlashtirish | Gimnastika kombinatsiyasini bajarish |
| Tabiiylashtirish | Harakatlarni tabiiy ravishda bajarish | Gitara chalish yoki pianino o‘ynash |
🚀 Blum Taksonomiyasining Ahamiyati:
✅ O‘qituvchilarga o‘quv maqsadlarini to‘g‘ri belgilashga yordam beradi.
✅ Bilim olish jarayonining chuqurligini baholash imkonini beradi.
✅ Yuqori darajadagi fikrlash ko‘nikmalarini (tahlil, baholash, yaratish) rivojlantiradi.
✅ Kognitiv, hissiy va motor ko‘nikmalarni muvozanatda rivojlantirishga yordam beradi.
🌟 Misol (Blum taksonomiyasi asosida):
Mavzu: Iqlim o‘zgarishi
-
Esda saqlash: Iqlim o‘zgarishining sabablarini sanab bering.
-
Tushunish: Iqlim o‘zgarishining atmosferaga ta’sirini tushuntiring.
-
Qo‘llash: Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha ma’lumotlardan foydalangan holda prognoz qiling.
-
Tahlil qilish: Iqlim o‘zgarishining turli hududlardagi ta’sirini taqqoslang.
-
Baholash: Xalqaro iqlim kelishuvlarining samaradorligini baholang.
-
Yaratish: Iqlim o‘zgarishi haqida xabardorlikni oshirish uchun loyiha yarating.
🎯 Xulosa:
Blum taksonomiyasi o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini tizimli tarzda tashkil qilish va baholash imkonini beradi. Talabalar bilim olish jarayonida oddiy bilimdan tortib murakkab fikrlash va ijodkorlik darajasiga qadar rivojlanadilar.