1. Oziq-ovqatni qabul qilish (Ingestiya)

👉 Oziq-ovqat va suyuqlikni og‘iz orqali qabul qilish jarayoni.

• Chaynash (mastikatsiya) oziq-ovqatni kichik bo‘laklarga ajratadi.

• Tuproq bezlari tomonidan ajratilgan so‘lak tarkibidagi amilaza fermenti uglevodlarni parchalashni boshlaydi.

2. Yutish va oziq-ovqatni harakatlantirish (Propulsya)

👉 Oziq-ovqatni ovqat hazm qilish tizimi bo‘ylab harakatlantirish jarayoni:

• Yutish – Til oziq-ovqatni halqumga itaradi.

• Peristaltika – To‘lqin shaklidagi mushak qisqarishlari oziq-ovqatni qizilo‘ngach va ovqat hazm qilish tizimi bo‘ylab harakatlantiradi.

3. Mexanik va kimyoviy hazm qilish

👉 Oziq-ovqat fizik va kimyoviy jihatdan parchalana boshlaydi:

(a) Oshqozonda

• Oshqozon mushaklari qisqarishi oziq-ovqatni mayda bo‘laklarga bo‘ladi (mexanik hazm).

• Oshqozon shirasidagi xlorid kislotasi va pepsin fermenti oqsillarni parchalashni boshlaydi (kimyoviy hazm).

(b) Ingichka ichakda

• Oshqozon osti bezi quyidagi fermentlarni ajratadi:

  • Amilaza – uglevodlarni parchalash uchun.

  • Lipaza – yog‘larni parchalash uchun.

  • Proteaza – oqsillarni parchalash uchun.

• Jigar va o‘t pufagi tomonidan ishlab chiqarilgan o‘t yog‘larni parchalashga yordam beradi.

4. So‘rilish (Absorbsiya)

👉 Ozuqa moddalari qonga va limfa tizimiga so‘riladi:

• Ingichka ichakdagi villi va mikrovilli orqali asosiy ozuqa moddalari (glyukoza, aminokislotalar, yog‘ kislotalari) qonga so‘riladi.

• Yo‘g‘on ichak orqali suv, elektrolitlar va ichak bakteriyalari ishlab chiqargan vitaminlar so‘riladi.

5. Assimilyatsiya

👉 So‘rilgan ozuqa moddalari qon oqimi orqali tana hujayralariga yetkaziladi va ular energiya, o‘sish va qayta tiklanish jarayonlari uchun ishlatiladi.

6. Chiqarish (Defekatsiya)

👉 Hazm qilinmagan oziq-ovqat qoldiqlari va chiqindi mahsulotlar chiqariladi:

• Yo‘g‘on ichak hazm qilinmagan oziq-ovqatni siqib, axlat shakliga keltiradi.

• To‘g‘ri ichak axlatni saqlaydi va u orqa chiqaruv teshigi orqali chiqariladi.

✅ Hazm qilish jarayonining tartibi:

1. Qabul qilish (Ingestiya) – Oziq-ovqatni og‘iz orqali qabul qilish.

2. Harakatlantirish (Propulsya) – Oziq-ovqatni ovqat hazm qilish tizimi bo‘ylab harakatlantirish.

3. Mexanik va kimyoviy hazm qilish – Oziq-ovqatni oshqozon va ichaklarda parchalash.

4. So‘rilish (Absorbsiya) – Ozuqa moddalarini qon va limfa tizimiga so‘rish.

5. Assimilyatsiya – Ozuqa moddalarini tana hujayralariga yetkazish.

6. Chiqarish (Defekatsiya) – Chiqindi mahsulotlarni chiqarish.

Bu jarayon tana uchun zarur bo‘lgan energiya va ozuqa moddalarini ta’minlaydi.