Instructional Design tushunchasi 1940–1950-yillarda harbiy tayyorgarlik dasturlari uchun ishlab chiqilgan. Keyinchalik bu yondashuv ta’lim tizimiga moslashtirilgan.
🎯 Instructional Design maqsadi
✅ O‘quvchilarga bilim va ko‘nikmalarni samarali yetkazish.
✅ Ta’lim jarayonini muvofiqlashtirish.
✅ Ta’lim jarayonini tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan qilish.
✅ O‘quvchilarning qobiliyatlari va ehtiyojlariga mos keladigan ta’lim dasturini yaratish.
✅ Ta’lim samaradorligini baholash va takomillashtirish.
🛠️ Instructional Design jarayonlari
Instructional Design jarayoni bir necha bosqichdan iborat:
1. Tahlil qilish (Analysis)
-
O‘quvchilarning ehtiyojlari va darajasini aniqlash.
-
Ta’lim maqsadlarini belgilash.
-
O‘quvchilarning bilim darajasi va motivatsiyasini baholash.
Misol: Matematika kursini loyihalashdan oldin, o‘quvchilarning asosiy bilimlari baholanadi.
2. Dizayn (Design)
-
Ta’lim maqsadlariga mos o‘quv rejalarini ishlab chiqish.
-
O‘qitish metodlari va materiallarini tanlash.
-
Baholash tizimini ishlab chiqish.
Misol: Kurs uchun dars mavzulari, mashg‘ulot usullari va imtihon shakllari belgilanadi.
3. Ishlab chiqish (Development)
-
O‘quv materiallarini yaratish.
-
Dars rejasi, slaydlar, video materiallar va testlar ishlab chiqish.
-
Simulyatsiya, interaktiv mashg‘ulotlar yoki tajribalarni ishlab chiqish.
Misol: Online kurs uchun videolar va viktorinalar tayyorlanadi.
4. Joriy qilish (Implementation)
-
Ta’lim jarayonini boshlash.
-
O‘qituvchilarni tayyorlash va ularga ko‘rsatmalar berish.
-
O‘quvchilarni ta’lim jarayoniga jalb qilish.
Misol: Kurs boshlanadi va o‘quvchilar materiallarni o‘zlashtirishadi.
5. Baholash (Evaluation)
-
O‘quv natijalarini tahlil qilish.
-
O‘quvchilarning bilim darajasi va natijalarini baholash.
-
Ta’lim dasturini takomillashtirish uchun fikr-mulohazalarni yig‘ish.
Misol: Kurs oxirida o‘quvchilardan fikr-mulohaza so‘raladi va natijalar tahlil qilinadi.
🌍 Instructional Design yondashuvlari
Instructional Design jarayonida turli yondashuvlar qo‘llaniladi:
1. ADDIE modeli
Eng mashhur yondashuvlardan biri ADDIE modeli hisoblanadi. Bu model besh bosqichni o‘z ichiga oladi:
-
A – Analysis (Tahlil)
-
D – Design (Dizayn)
-
D – Development (Ishlab chiqish)
-
I – Implementation (Joriy qilish)
-
E – Evaluation (Baholash)
Misol: O‘quv kursini loyihalashda tahlil qilish, materiallarni ishlab chiqish va natijalarni baholash orqali ADDIE modeli asosida ish yuritiladi.
2. SAM modeli (Successive Approximation Model)
-
Bu model iterativ jarayon bo‘lib, ta’lim jarayonini qisqa muddatlarda ishlab chiqishga imkon beradi.
-
Tezkor va moslashuvchan model hisoblanadi.
-
Talabalar fikr-mulohazalari asosida kursni takomillashtirish imkonini beradi.
Misol: Kurs davomida talabalar takliflariga ko‘ra dars rejasi o‘zgartiriladi.
3. Merrillning birinchi tamoyillari
David Merrill tomonidan ishlab chiqilgan model:
-
Bilimlar real vaziyatlarga asoslanadi.
-
O‘quvchilar ko‘nikmalarni mashq qilishadi.
-
Bilimlar tahlil qilinadi va umumlashtiriladi.
Misol: Talabalar uchun real muammolar asosida vazifalar beriladi.
4. Gagne’ning o‘qitish tamoyillari
Robert Gagne ta’limning 9 bosqichini belgilagan:
-
Diqqatni jalb qilish.
-
O‘quvchilarga maqsadlarni tushuntirish.
-
Avvalgi bilimlarni faollashtirish.
-
Yangi bilimlarni taqdim etish.
-
Qo‘llaniladigan ko‘rsatmalar berish.
-
O‘quvchilarni mashq qilishga undash.
-
Natijalarni qayta aloqa orqali baholash.
-
Bilimlarni mustahkamlash.
-
O‘quvchilarga bilimlarni amaliyotda qo‘llashga ko‘maklashish.
Misol: O‘quvchilar yangi mavzuni o‘rganadi, so‘ngra test va mashqlar orqali bilimlarni mustahkamlaydi.
5. Konstruktivistik model
-
O‘quvchilar bilimlarni o‘zlari yaratadi.
-
O‘qituvchi yo‘l ko‘rsatuvchi rolini bajaradi.
-
O‘quvchilar muammolarni hal qilish orqali bilim oladi.
Misol: Talabalarga loyiha tayyorlash vazifasi beriladi.
✅ Instructional Design tamoyillari
✔️ Aniq ta’lim maqsadlarini belgilash – Kurs boshida asosiy maqsadlar belgilanishi kerak.
✔️ O‘quvchiga mos o‘qitish usullarini tanlash – O‘quvchilarning ehtiyojlariga mos usullarni qo‘llash.
✔️ Qayta aloqa berish – Talabalarga doimiy tarzda fikr bildirish.
✔️ Amaliyot bilan bog‘lash – Nazariy bilimlarni real vaziyatlarda qo‘llash.
✔️ Qiziqishni oshirish – O‘quvchilarni qiziqtirish orqali motivatsiyani oshirish.
🚀 Instructional Design afzalliklari
✅ Ta’lim jarayonini aniq rejalashtirish imkonini beradi.
✅ O‘quvchilarning bilim olish jarayonini samarali tashkil etadi.
✅ Baholash tizimi aniq bo‘ladi.
✅ Mustahkam bilimlar va ko‘nikmalar hosil qiladi.
✅ Qayta aloqa asosida jarayonni takomillashtirishga imkon beradi.
🏆 Xulosa
Instructional Design — ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan tizimli yondashuvdir. ADDIE modeli, SAM modeli va boshqa yondashuvlar orqali o‘qitish jarayonini aniq rejalashtirish va boshqarish mumkin.