Isaak Nyuton (1643–1727)
To‘liq ismi: Sir Isaac Newton
Tug‘ilgan joyi: Angliya, Woolsthorpe qishlog‘i
Soha: Fizika, matematika, astronomiya, falsafa
🧠 Qisqacha tarjimai hol:
-
Isaak Nyuton 1643-yil 4-yanvarda tug‘ilgan.
-
Onasi uni 3 yoshida bobosi va buvisi qo‘liga topshirgan.
-
Kichkinaligida jimgina, lekin juda kuzatuvchan va qiziquvchan bola bo‘lgan.
-
Trinity College (Kembrij universiteti)da o‘qigan.
📌 Nyutonning asosiy kashfiyotlari:
⚖️ 1. Harakat qonunlari
U 3 ta asosiy qonun yaratdi. Bu qonunlar hozirgi fizika asosidir.
-
1-qonun (inertsiyaning qonuni): Jism unga kuch ta’sir qilmasa, o‘z holatini saqlaydi.
-
2-qonun: Kuch = massa × tezlanish (F = ma)
-
3-qonun: Har bir harakatga teskari yo‘nalgan teng kuchli javob kuchi mavjud.
🔍 Foyda: Bu qonunlar samolyot, raketa, avtomobil, hatto to‘p otilishini tushuntiradi.
🍏 2. Gravitatsiya qonuni
Bir kuni bog‘da yurganida, olma boshiga tushib, unga ilhom kelgan deyishadi.
Shunda u har bir jism boshqa jismni o‘ziga tortadi degan fikrga kelgan.
-
U yer va Oy o‘rtasidagi tortishish kuchi orqali Oy nega tushmaydi, balki aylanishda davom etishini tushuntirdi.
📌 Bu tortishish qonuni butun koinotdagi jismlarga taalluqlidir!
📐 3. Matematik yutuqlari
-
U differensial va integral hisob (hozirgi matematikaning asosiy bo‘limlari)ni yaratgan.
-
Binomlar teoremasi, Nyuton usuli va boshqa formulalarni ishlab chiqqan.
🌈 4. Yorug‘lik nazariyasi
-
U oq yorug‘lik — ranglar yig‘indisidan iboratligini isbotlagan.
-
Prizma yordamida oq yorug‘likni qizil, to‘q sariq, sariq, yashil, moviy, binafsha ranglarga ajratgan.
-
Shu orqali optik fizikaning asoschisi bo‘lgan.
🔭 5. Teleskop ixtirosi (yaxshilangan turi)
-
U aks ettiruvchi (oynali) teleskop yasagan.
-
Bu teleskop osmon jismlarini aniqroq ko‘rishga yordam bergan.
🎖️ Qiziqarli faktlar:
-
U ilmiy faoliyatdan tashqari, Angliya davlat bankida tangalar sifati uchun mas’ul bo‘lgan. Soxta pul tayyorlaganlarni jazolash bilan shug‘ullangan.
-
1705-yilda unga “Ser” unvoni berilgan — bu qirol tomonidan beriladigan faxriy unvon.
-
U o‘z kitobini lotin tilida yozgan:
“Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica” (1687-yil) — zamonaviy fizikaning poydevori.
🏛️ Merosi
Isaak Nyuton — ilmiy inqilob asoschilaridan biri.
Uning ishlari tufayli texnologiya, muhandislik, aviatsiya, astronomiya va boshqa fanlar rivoj topdi.
🧠 Unga bag‘ishlangan ibora:
“Agar men uzoqni ko‘ra olgan bo‘lsam, bu — mendan oldin o‘tgan ulkan olimlar yelkasida turganim uchundir.”