🔬 O‘pka nima?
O‘pka – bu inson tanasining nafas olish organi bo‘lib, ko‘krak qafasida, yurakning har ikki tomonida joylashgan. U nafas olish (oksigen olish) va nafas chiqarish (karbonat angidrid chiqarish) orqali organizmda gaz almashinuvini ta’minlaydi.
-
O‘ng o‘pka: 3 bo‘lim (lob)dan iborat, kattaroq
-
Chap o‘pka: 2 bo‘limdan iborat, yurak joylashganligi sababli kichikroq
-
O‘pka plevra deb ataladigan yupqa parda bilan qoplangan
🌬️ Asosiy vazifa: Gaz almashinuvi
| Gaz | Harakati | Nima uchun kerak? |
|---|---|---|
| Oksigen (O₂) | Havodan qon orqali hujayralarga | Energiya ishlab chiqarish uchun |
| Karbonat angidrid (CO₂) | Qondan o‘pkaga → tashqariga chiqariladi | Hujayralar chiqindisi, organizmdan chiqarilishi kerak |
🔄 Nafas olish jarayoni bosqichma-bosqich
-
Nafas olish (inhalatsiya):
-
Diafragma (o‘pkalar ostidagi mushak) pastga tortiladi, ko‘krak qafasi kengayadi.
-
Havoning yo‘li: Burun/yog‘iz → traxeya → bronxlar → bronxiolalar → alveolalar
-
-
Alveolalarda gaz almashinuvi:
-
Alveola — bu havo bilan to‘lgan millionlab mayda pufakchalar (taxminan 300 million)
-
Oksigen alveoladan kapillyarlarga (qon tomirlariga) o‘tadi
-
Karbonat angidrid esa qondan alveolaga o‘tadi
-
-
Nafas chiqarish (ekshalatsiya):
-
Diafragma bo‘shashadi, ko‘krak qafasi torayadi — CO₂ tashqariga chiqariladi
-
🩺 Nafas olishni ta’minlovchi qismlar
| Qism | Vazifasi |
|---|---|
| Diafragma | Nafas olish va chiqarishni boshqaradi |
| Plevra | O‘pkani qoplab, ishqalanishni kamaytiradi |
| Bronx va bronxiola | Havoni o‘pkaning chuqur qismlariga yetkazadi |
| Alveola | Gaz almashinuvi sodir bo‘ladigan joy |
| Shilliq qavat va kiprikchalar | Chang, mikroblar va zarrachalarni tozalaydi |
🧘♀️ Hayotiy misol: Sport paytida nafas
-
Yuqoriga yugurganda yoki sport bilan shug‘ullanganda tanaga ko‘proq kislorod kerak bo‘ladi
-
Shuning uchun nafas olish tezlashadi, chuqur va tez nafas olasiz
-
O‘pka qondagi CO₂ni chiqarib, tanani yangilaydi
⚠️ O‘pka kasalliklari
| Kasallik | Tavsifi |
|---|---|
| Astma | Nafas yo‘llari torayadi, nafas olish qiyinlashadi |
| Pnevmoniya | Alveolalar yallig‘lanadi, suyuqlik to‘planadi |
| Bronxit | Bronxlar yallig‘lanadi, yo‘tal, balg‘am bilan namoyon bo‘ladi |
| Emfizema | Alveolalar shikastlanadi, ko‘pincha chekish oqibatida |
| COVID-19 | Virus alveolalarni zararlaydi, kislorod almashinuvini buzadi |
| O‘pka saratoni | Chekish yoki ekologik xavf omillari natijasida yuzaga keladi |
🧠 Qiziqarli faktlar
-
O‘pkadagi alveolalar yuzasi — taxminan tennis maydonchasidek (~70–100 m²)
-
Odam kuniga 20 000 martadan ko‘p nafas oladi
-
O‘pka og‘irligi – taxminan 1–1.3 kg
-
O‘ng o‘pka — chap o‘pkaga nisbatan kattaroq
-
O‘pka havosi tufayli suzuvchi holatda qoladi (hattoki suvda)
-
O‘pka o‘zida mushak yo‘q — nafas olishni diafragma va qovurg‘alararo mushaklar ta’minlaydi
🏛️ Tarixiy ma’lumotlar
| Shaxs / davr | Hissasi |
|---|---|
| Gippokrat (mil. avv. 400-yillar) | Havo sovuq kuch deb hisoblangan, o‘pka roli tushunilmagan |
| Galen (2-asr) | Nafas olish — qon aylanishini sovitadi degan noto‘g‘ri nazariya |
| Uilyam Garvey (1628) | Qon yurak va o‘pka orqali aylanib chiqishini isbotladi |
| 19–20-asrlar | Spirograf va rentgen orqali o‘pka chuqur o‘rganildi |
| COVID-19 pandemiyasi | O‘pkaning sog‘lom ishlashi hayot uchun naqadar muhimligini ko‘rsatdi |
🎓 Qo‘shimcha bilim uchun:
-
O‘pka ishini ko‘rsatadigan diagramma yoki rasm kerakmi?
-
Yurak bilan solishtirma jadval tayyorlaymizmi?
-
O‘pkaga zarar yetkazuvchi omillar (chang, chekish, allergiya)?
-
Ushbu ma’lumotni ppt, pdf yoki viktorina shaklida beraymi?