š©ŗ Ta’rifi
Oq qon hujayralari, tibbiyot tilida leykotsitlar deb ataladi, organizmni bakteriyalar, viruslar, zamburug‘lar, parazitlar va noto‘g‘ri shakllangan (masalan, rakka aylanishi mumkin bo‘lgan) hujayralardan himoya qilish uchun javobgardir.
Oq qon hujayralari kislorod tashimaydi (buni qizil qon hujayralari bajaradi), ularning vazifasi — immunitet tizimini himoya qilish.
š Asosiy xususiyatlari
| Xususiyat | Ma’lumot |
|---|---|
| Ilmiy nomi | Leykotsitlar (yunoncha leukos – “oq”, kytos – “hujayra”) |
| Ko‘rinishi | Shaffof (mikroskopda oq rangga o‘xshaydi) |
| Yashash muddati | Bir necha soatdan bir necha kungacha (turiga qarab) |
| Paydo bo‘lish joyi | Qizil suyak ko‘migi va limfa tizimi |
| Me’yoriy miqdori | 1 mikrolitr qonda 4 000–11 000 dona |
| Asosiy vazifasi | Infeksiyalar, yallig‘lanish va begona moddalarga qarshi kurashish |
š¬ Leykotsit turlari
Leykotsitlar ikkita asosiy guruhga bo‘linadi:
1. Granulositlar (sitoplazmasida granulalar mavjud):
-
Neutrofillar – bakteriyalarga birinchi bo‘lib hujum qiladi
-
Eozinofillar – parazitlarga qarshi kurashadi, allergik reaksiyalarda ishtirok etadi
-
Bazofillar – allergiyalarda gistamin moddasini ajratadi
2. Agranulositlar (granulalarga ega emas):
-
Limfotsitlar – B-hujayralar (antitanalar ishlab chiqaradi), T-hujayralar (virusli hujayralarni yo‘q qiladi)
-
Monotsitlar – fagotsitlar (yutuvchi hujayralar)ga aylanadi va zararkunanda hujayralarni yo‘q qiladi
š§¬ Turlar bo‘yicha vazifalar
| Leykotsit turi | Asosiy vazifasi |
|---|---|
| Neutrofillar | Bakteriyalar va zamburug‘larni yo‘q qiladi |
| Limfotsitlar | Viruslarga qarshi kurashadi, immunitetni faollashtiradi |
| Monotsitlar | O‘lik hujayralarni tozalaydi, mikroblarni "yutadi" |
| Eozinofillar | Parazitlarga qarshi kurashadi, allergiyalarda ishtirok etadi |
| Bazofillar | Gistamin ajratib, yallig‘lanishni qo‘zg‘atadi |
š§Ŗ Oq qon hujayralari tahlili
-
Umumiy qon tahlili (UQT) yordamida oq qon hujayralari soni aniqlanadi.
-
Ko‘paygan soni (leykotsitoz): infeksiya, yallig‘lanish yoki leykemiya belgilari.
-
Kamaygan soni (leykopeniya): immun tizimi zaiflashgan, suyak ko‘migi zararlangan, kimyoterapiya ta’siri.
š Kelib chiqishi va etimologiyasi
-
Leykotsit so‘zi yunon tilidan olingan:
-
Leukos (λευκĻς) – “oq”
-
Kytos (κĻτος) – “hujayra”
-
-
Birinchi marta XIX asr o‘rtalarida mikroskop orqali aniqlangan.
-
PaÅl Erlich (Germaniya) l ey kotsitlarni bo‘yash usulini ishlab chiqib, ularni turlarga ajratishga katta hissa qo‘shgan.
ā ļø Leykotsitlar bilan bog‘liq kasalliklar
| Kasallik nomi | Ta’rifi |
|---|---|
| Leykopeniya | Leykotsitlar sonining me’yordan past bo‘lishi |
| Leykotsitoz | Leykotsitlar sonining ortiqcha ko‘payishi |
| Leykemiya | Oq qon hujayralarining saraton kasalligi (qon raki) |
| Limfoma | Limfa tizimining saraton kasalligi (limfotsitlar ishtirokida) |
š§ Xulosa
-
Oq qon hujayralari — tana himoyachilari, immunitet tizimining asosiy qismlaridan biri.
-
Suyak ko‘migidan hosil bo‘ladi va qon va limfa orqali butun tanaga tarqaladi.
-
Turli turlari mavjud va har biri o‘ziga xos vazifaga ega.
-
Ularning miqdori sog‘liq holati haqida muhim ma’lumot beradi.