Oshqozon osti bezi yoki pankreas — bu gorizontal holatda joylashgan, uzunchoq shakldagi bez, u oshqozonning orqa tomonida, qorin bo‘shlig‘ining yuqori qismida joylashgan. Bu a’zo hazm qilish tizimi hamda gormon ishlab chiqarish bilan bog‘liq ikki muhim funksiyani bajaradi.
📍 Qayerda joylashgan?
-
Orqa tarafda, oshqozon ostida, 12 barmoq ichak (duodenum) bilan jigar orasida.
-
Uzunligi o‘rtacha 15–20 sm, og‘irligi 70–100 gramm.
-
3 qismdan iborat:
-
Boshi (caput) – 12 barmoq ichakka tutashgan qism.
-
Tanasi (corpus) – markaziy qism.
-
Dumi (cauda) – taloq tomon qaragan uch qismi.
-
⚙️ Oshqozon osti bezining asosiy funksiyalari
Pankreas ikki xil vazifani bajaradi: ekzokrin (hazm) va endokrin (gormonlar).
1. 🍽️ Hazm qilish funksiyasi (ekzokrin)
-
Ovqat hazm qilish uchun fermentlar ishlab chiqaradi, ular 12 barmoq ichakka o‘tadi:
-
Amilaza — kraxmalni parchalash uchun.
-
Lipaza — yog‘larni parchalash uchun.
-
Tripsin va kimotripsin — oqsillarni parchalash uchun.
-
-
Bu fermentlar ovqatni mayda molekulalarga ajratib, ichak orqali so‘rilishini ta’minlaydi.
2. 🧪 Gormon ishlab chiqarish (endokrin)
-
Pankreasda Langerhans orolchalari joylashgan, ular gormonlar ishlab chiqaradi:
-
Insulin – qondagi glyukozani hujayralarga yuboradi.
-
Glukagon – glyukozani qonga chiqaradi.
-
Somatostatin – insulin va glukagon ishlab chiqarilishini muvozanatlaydi.
-
⚠️ Oshqozon osti bezi bilan bog‘liq kasalliklar
| Kasallik nomi | Tavsifi |
|---|---|
| Pankreatit | Pankreasning yallig‘lanishi (ostriy yoki surunkali). Odatda og‘riq, ko‘ngil aynish, qusish bilan kechadi. |
| Diabet (qandli diabet) | Insulin ishlab chiqarilishi yetishmasligi (1-tip) yoki unga javob zaifligi (2-tip) natijasida yuzaga keladi. |
| Pankreas o‘smasi | Yomon yoki yaxshi xulqli o‘sma bo‘lishi mumkin. Ayrim hollarda insulin yoki boshqa gormonlar ko‘p ishlab chiqiladi. |
| Ferment etishmovchiligi | Ovqat hazm bo‘lmaydi, najas yog‘li va yomon hidli bo‘ladi. |
🩻 Tibbiy tekshiruvlar
-
Qon tahlili: amilaza va lipaza darajasi.
-
UZI (ultratovush tekshiruvi): pankreatit yoki o‘sma belgilarini aniqlaydi.
-
KT/MRT: aniqlik uchun qo‘shimcha tekshiruv.
-
Endoskopik UZI yoki biopsiya: gumonli o‘smalarda.
🧬 Qiziqarli faktlar
-
Pankreas bir kunda 1,5–2 litr hazm fermenti ishlab chiqaradi.
-
Uning ichidagi Langerhans orolchalarining atigi 1–2% qismi gormon ishlab chiqarishga javob beradi.
-
Insulin faqat pankreas tomonidan ishlab chiqariladi!
✅ Xulosa
| Funksiya | Tushuntirish |
|---|---|
| Hazm qilish | Yog‘, oqsil va uglevodni parchalovchi fermentlar chiqaradi |
| Gormon ishlab chiqarish | Insulin, glukagon orqali qand miqdorini nazorat qiladi |
| Muhim organ | Hazm va qand balansini ushlab turish uchun zarur |