PTSD – Travmadan keyingi stress buzilishi

(Post-Traumatic Stress Disorder)

🔍 Ta’rif:

Travmadan keyingi stress buzilishi (PTSB yoki PTSD) – bu odam og‘ir ruhiy travmatik voqeadan so‘ng boshdan kechiradigan surunkali ruhiy salomatlik muammosidir.

Bu voqealar quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• Urush yoki jangovar holat;

• Tabiiy ofatlar (zilzila, suv toshqini);

• YTH, portlashlar, jiddiy avariyalar;

• Zo‘ravonlik, jinsiy tajovuz;

• Sevimli insonning to‘satdan o‘limi.

⚠️ Asosiy belgilari:

PTSB belgilari odatda to‘rt toifaga bo‘linadi:

1. Boshqacha tarzda eslash (intruziv xotiralar):

   • Flashbacklar (hodisani qayta boshdan kechirish hissi)

   • Tushda ko‘rish (vahimali tushlar)

   • Og‘riqli, o‘chmagan xotiralar

2. Qochish (avoiding):

   • Voqea bilan bog‘liq joylar, odamlar yoki suhbatlardan qochish

   • O‘sha voqeani eslatadigan fikrlardan yoki his-tuyg‘ulardan qochish

3. Salbiy fikrlar va ruhiy holatdagi o‘zgarishlar:

   • Umidsizlik yoki maqsadsizlik hissi

   • O‘tmishni eslashda qiyinchiliklar

   • Yaqin insonlar bilan aloqa qilishda muammo

   • O‘ziga ishonchsizlik, aybdorlik hissi

4. Jismoniy va hissiy reaksiya o‘zgarishlari:

   • Tez cho‘chib ketish, hushyor yurish

   • Uyqusizlik, g‘azab, jahl

   • Diqqatning pasayishi, hushyorlik haddan tashqari oshishi

🧬 Sabablari va xavf omillari:

• Travmani bevosita boshdan kechirish

• Bolalikda og‘ir ruhiy zarbalar

• Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi

• Genetika va miya kimyosidagi o‘zgarishlar

🧪 Tashxis:

• Psixolog yoki psixiatr tomonidan qo‘yiladi

• Belgilar kamida 1 oy davom etishi va kundalik hayotga salbiy ta’sir ko‘rsatishi lozim

💊 Davolash usullari:

1. Psixoterapiya (eng samarali yo‘l):

   • Kognitiv-xulqiy terapiya (KBT), ayniqsa travmaga yo‘naltirilgan terapiya

   • Ekspozitsion terapiya (qo‘rqilayotgan holatlarga asta-sekin duch kelish)

   • EMDR – Ko‘z harakati orqali qayta ishlash terapiyasi

2. Dori vositalari:

   • SSRIs (masalan, sertralin, paroksetin) – depressiya va xavotirni kamaytirish uchun

3. Guruh terapiyasi, mindfulness va nafas olish texnikalari

ℹ️ Muhim eslatma:

• PTSD har qanday yoshdagi odamda paydo bo‘lishi mumkin – hatto bolalarda ham;

• Belgilar travmadan keyin bir necha hafta ichida yoki hatto yillar o‘tgach ham paydo bo‘lishi mumkin;

• Davolash orqali odamlar aksariyat hollarda muvozanatli hayotga qaytishi mumkin.