1. Pulsar nima?
Pulsar — bu tez aylanadigan neytron yulduzi bo‘lib, u o‘zining magnit qutblaridan elektromagnit to‘lqinlar (nurlanish) chiqaradi.
-
Bu nurlar aylana shaklida fazoga tarqaladi — xuddi mayoq nuri kabi.
-
Yerga qaragan paytida bu nurlar puls tarzida qabul qilinadi, shuning uchun bu yulduzlar "pulsar" deb ataladi.
2. Qanday hosil bo‘ladi?
-
Katta massali yulduz supernova sifatida portlaganidan so‘ng uning yadrosi neytron yulduziga aylanadi.
-
Bu neytron yulduz tez aylanishni davom ettiradi va kuchli magnit maydon hosil qiladi.
-
Magnit maydon orqali chiqarilgan nurlar fazoda aylana shaklida harakat qiladi.
3. Xususiyatlari
-
🔄 Aylanish tezligi: Ba’zilar soniyasiga 1–1000 marta aylanadi (millisekund pulsarlar ayniqsa tez).
-
📡 Nurlanish turi: Odatda radio to‘lqinlar, ammo ayrimlari rentgen yoki gamma nurlarini ham chiqaradi.
-
🕰️ Aniqlik: Pulsarlarning signallari juda muntazam — ular koinot soatlari deb ataladi.
4. Pulsar turlari
-
Radio pulsarlar: Asosan radio to‘lqinlar chiqaradi. Yerda radioteleskoplar orqali aniqlanadi.
-
Millisekund pulsarlar: Juda tez aylanuvchi pulsarlar — soniyasiga yuzlab aylanishlar.
-
Rentgen pulsarlar: Ikkilik yulduz tizimida joylashgan bo‘lib, qo‘shni yulduzdan modda tortib olib, rentgen nurlari chiqaradi.
5. Fan uchun ahamiyati
-
🌌 Nisbiylik nazariyasini sinashda qo‘llaniladi.
-
🧠 Ekstremal sharoitda modda xatti-harakatini o‘rganishga imkon beradi.
-
📡 Koinot navigatsiyasi va gravitatsion to‘lqinlarni aniqlashda yordam beradi.
-
💫 Yangi yulduzlarning shakllanishini tushunishda ham muhim ahamiyatga ega.
6. Mashhur pulsarlar
-
PSR B1919+21 — 1967-yilda kashf etilgan birinchi pulsar.
-
Qisqichbaqa pulsari (Crab Pulsar): SN 1054 supernova qoldig‘i, soniyasiga 30 martadan ko‘p aylanadi.
-
Vela pulsari: Kuchli impulslar chiqaruvchi mashhur pulsar.