Quyosh tutilishi
Quyosh tutilishi — bu oy Quyosh va Yer orasiga kelib, Quyosh nurini qisman yoki to‘liq to‘sib qo‘ygan holatdir. Bu hodisa faqat yangi oy paytida yuz beradi.
Quyosh tutilishining turlari:
-
To‘liq quyosh tutilishi: Oy Quyoshni to‘liq yopib, Yer yuzasida faqat tor bir yo‘lakda bir necha daqiqaga kunduz vaqtini qorong‘u qiladi.
-
Qisman quyosh tutilishi: Oy Quyoshning faqat bir qismini yopadi.
-
Halqali (uzukli) quyosh tutilishi: Oy Yerga ancha uzoqroqda bo‘lib, Quyoshni to‘liq yopolmaydi va uning atrofida yorqin halqa (uzuk) hosil bo‘ladi.
Qanday yuz beradi:
-
Quyosh Oyga qaraganda taxminan 400 marta katta, lekin Yerga qaraganda ham taxminan 400 marta uzoqda joylashgan, shuning uchun ularning ko‘rinishi Yerda deyarli teng o‘lchamda bo‘ladi.
-
Oy Yer va Quyosh orasiga joylashganda, u Yer yuzasiga soyalar — umbra (to‘liq soya) va penumbra (qisman soya) — tushiradi.
Ilmiy ahamiyati:
-
To‘liq quyosh tutilishida olimlar Quyoshning tashqi atmosferasi — korona —ni o‘rganish imkoniga ega bo‘ladilar, chunki odatda u Quyoshning yorqin yuzasi bilan ko‘rinmaydi.
-
Quyosh tutilishlari sayyoralar va yulduzlarning harakatlarini yaxshiroq tushunishga yordam bergan.
Oy tutilishi
Oy tutilishi — bu Yer Quyosh va Oy orasiga kelib, Yerning soyasi Oy yuzasiga tushganda yuzaga keladigan hodisa. Bu faqat to‘liq oy paytida sodir bo‘ladi.
Oy tutilishining turlari:
-
To‘liq oy tutilishi: Oy Yerning to‘liq soya (umbra) zonasidan o‘tib, ko‘pincha qizg‘ish rangga kiradi. Bu “qonli oy” deb ham ataladi, chunki Yer atmosferasi Quyosh nurini qizg‘ish rangga buradi.
-
Qisman oy tutilishi: Oyning faqat bir qismi Yerning to‘liq soya zonasiga kiradi.
-
Yarim soya (penumbra) tutilishi: Oy Yerning yarim soya zonasidan o‘tib, faqat biroz soyalangan ko‘rinadi, aniq qorayish kam kuzatiladi.
Qanday yuz beradi:
-
Yer Quyosh nurini to‘sadi va odatda Oyga tushadigan yorug‘likni qisman yoki to‘liq bloklaydi.
-
Qizg‘ish rang Yer atmosferasi Quyosh nurini qizil rangga burishidan kelib chiqadi, chunki ko‘k va yashil ranglar soyalib ketadi.
Ilmiy ahamiyati:
-
Oy tutilishlari Yer atmosferasi va soya xususiyatlarini o‘rganish uchun imkon beradi.
-
Ular ming yillar davomida kuzatilib kelgan va qadimgi xalqlarga osmon jismlarining harakatini tushunishga yordam bergan.