Sirroz

Sirroz — bu jigarning og'ir shikastlanishi bo'lib, odatda uzoq vaqt davomida jigarni zararlantiradigan omillar ta'sirida yuzaga keladi. Jigar hujayralari zararlanishi va ularning o'rnini yallig'lanish va fibroz (to'qimalarning qizil bo'lib ketishi) oladi, bu esa jigarning normal faoliyatini buzadi. Vaqt o'tishi bilan bu jarayon jigarni butunlay ishlamay qolishiga olib kelishi mumkin. Sirroz — bu rivojlanib boruvchi kasallik, ya'ni u odatda vaqt o'tishi bilan og'irlashadi.

Sirrozning sabablari:

1. Doimiy alkogol ichish:

   • Ortiqcha alkogol iste'moli sirrozning asosiy sabablaridan biridir. Yillar davomida alkogol jigarni shikastlantiradi, bu esa yallig'lanish va oxir-oqibat fibrozga olib keladi.

2. Surunkali virusli gepatitlar:

   • Gepatit B va C kabi viruslar uzoq vaqt davomida jigarni yallig'lantiradi va shikastlanishiga sabab bo'ladi, bu esa sirrozga olib keladi.

3. Alkogol bo'lmagan yog'li jigar kasalligi (NAJYBK):

   • Bu kasallik ko'pincha semizlik, diabet, yuqori xolesterin va yuqori qon bosimi bilan bog'liq bo'lib, jigarda yog' to'planishi va yallig'lanishga sabab bo'ladi.

4. Genetik kasalliklar:

   • Masalan, gemoxromatoz (temirning ortiqcha to'planishi) va Uilson kasalligi (midi ortiqcha to'planishi) sirrozga olib kelishi mumkin.

5. Avtoimmun gepatitlar:

   • Avtoimmun gepatit kabi kasalliklar, unda immun tizimi jigarga qarshi hujum qiladi, sirrozga olib kelishi mumkin.

6. Sariq dog'lar bilan bog'liq kasalliklar:

   • Birinchi biliyar sirroz (BBT) yoki birinchi sklerozirlangan holangit (PSH) kabi kasalliklar, agar ular jigarni va uning tizimini zararlandirsa, sirrozni keltirib chiqarishi mumkin.

7. Boshqa sabablari:

   • Ba'zi dori-darmonlar, toksinlar va atrof-muhitdagi ifloslantiruvchi moddalar ham jigarni shikastlantirishi mumkin.

Sirrozning alomatlari:

Sirroz alomatlari asta-sekin rivojlanishi mumkin va ularning og'irligi turlicha bo'lishi mumkin:

1. Birinchi bosqichdagi alomatlar:

   • Charchoq, zaiflik va ishtahaning yo'qolishi.

   • Qattiq qayt qilish, ko'ngil aynishi va vazn yo'qotish.

   • Teri qichishishi (pruritus).

2. Keng tarqalgan alomatlar (pechening funktsiyasi yomonlashganda):

   • Sariqlik (teri va ko'zlar sariq bo'lib qoladi).

   • Ascit (qorin bo'shlig'ida suyuqlik to'planishi, shishish).

   • Ödemalar (oyoq va to'piqlarda shishish).

   • Teri ustida paqir shaklidagi qon tomirlar (spider angiomas).

   • Oson ko'karishlar yoki qon ketishlar (svertylma faktorlari darajasining pasayishi).

   • Xotira va fikrlashda muammolar (gepatik ensefalopatiya, chunki jigar funktsiyasi miya faoliyatiga ta'sir qiladi).

   • Jigar yoki selezenganing kattalashishi.

   • Qorong'i siydik va och rangli axlat.

Sirrozning asoratlari:

1. Pechonadagi saraton (gipatozellyulyar karsonoma):

   • Sirroz jigar saratoni xavfini oshiradi.

2. Portal gipertenziya:

   • Portal venasidagi (qorin bo'shlig'idan jigar orqali o'tgan qon tomiri) bosim oshishi, odatda, oshqozon va oziq-ovqat yo'li varicesini (kengaygan qon tomirlarini) keltirib chiqaradi, bu esa qon ketishiga olib kelishi mumkin.

3. Pechonadagi yetishmovchilik:

   • Sirroz terminal jigar yetishmovchiligi holatiga olib kelishi mumkin, bunda jigar o'zining hayotiy vazifalarini (qonni detoksifikatsiya qilish, qonning suyuqlanishini nazorat qilish, dori moddalarini metabolizatsiya qilish) bajara olmaydi.

4. Infektsiyalar:

   • Sirrozi bor bemorlarda infektsiyalar xavfi ko'proq bo'ladi, ayniqsa, ascit bo'lganlarda.

Sirrozni tashxislash:

1. Qon tahlillari:

   • Jigarning funktsiyasini aniqlovchi testlar (LFT) qonda jigar fermentlarining va boshqa zarar ko'rgan markazlarning o'zgarishini ko'rsatishi mumkin.

   • Shuningdek, qonda prothrombin va albumin darajalarini pasayishi, bilirubinning ortishi ko'rinishi mumkin.

2. Tasvirlash metodlari:

   • Ultrasonografiya: Bu usul jigarning strukturasini va asoratlarni (masalan, ascit yoki kengaygan selezenga) aniqlashda keng qo'llaniladi.

   • Komp'yuter tomografiya (KT) yoki Magnit-rezonans tomografiya (MRT): Jigarning yanada batafsil tasvirlarini olishga yordam beradi, bu orqali fibroz, o'smalar yoki boshqa asoratlar aniqlanadi.

3. Biopsiya:

   • Ba'zi hollarda jigarning shikastlanish darajasini aniqlash va sirrozning sabablarini aniqlash uchun biopsiya amalga oshirilishi mumkin.

4. Endoskopiya:

   • Agar portal gipertenziya yoki varikslar mavjud deb hisoblangan bo'lsa, oshqozon yoki oziq-ovqat yo'lida tomirlar kengayishini ko'rish uchun endoskopiya o'tkaziladi.

Sirrozni davolash:

1. Asosiy sababni davolash:

   • Sirrozning sababi (masalan, gepatitni davolash, alkogolni iste'mol qilishni to'xtatish, yog'li jigar kasalliklarini davolash) kasallikning rivojlanishini sekinlashtirish uchun juda muhim.

2. Dori-darmonlar:

   • Diuretiklar: Ascit va edema (shishish) ni davolash uchun ishlatiladi.

   • Beta-blokerlar: Oziq-ovqat yo'lidagi varikozlardan qon ketishining oldini olish uchun.

   • Laktuloza: Gepatik ensefalopatiya (miya faoliyatining buzilishi) ni davolash uchun.

   • Antibiotiklar: Infektsiya holatida, ayniqsa ascit mavjud bo'lsa, ishlatiladi.

3. Hayot tarzini o'zgartirish:

   • Alkogolni to'liq tark etish, chunki u jigarning shikastlanishini kuchaytiradi.

   • Sog'lom vaznni saqlash: Agar cirroz semizlik yoki NAJYBK bilan bog'liq bo'lsa.

   • Dieta: Kam tuzli dietani ta'minlash va oqsillarni cheklash, agar ensefalopatiya mavjud bo'lsa.

4. Pechonani transplantatsiya qilish:

   • Oxirgi bosqichdagi jigar yetishmovchiligi yoki sirrozning og'ir asoratlari, masalan, jigar saratoni bo'lsa, pechoni transplantatsiya qilish kerak bo'lishi mumkin.

Sirrozni oldini olish:

1. Alkogolni haddan tashqari iste'mol qilishdan saqlaning va xavfsiz ichish me'yorlarini rioya qiling.

2. Gepatit B ga qarshi emlash va gipatit C ni tekshirish.

3. Sog'lom vaznni saqlash va **

diabet**, yukori xolesterin va yuqori qon bosimini nazorat qilish.
4. Jigarni muntazam ravishda tekshirish, agar sizda bu kasalliklar bo'lsa (alkogolni haddan tashqari iste'mol qilish yoki semizlik kabi).