Subaraknoid qon ketish (SAK)
120

Subaraknoid qon ketish (SAK)

Subaraknoid qon ketish (SAK) — bu insultning bir turi bo'lib, u subaraknoid bo'shliqda qon ketishi bilan yuzaga keladi. Bu bo'shliq miya va uni o'ralagan nozik to'qimalar orasida joylashgan bo'lib, serebrospinal suyuqlik (SSS) bilan to'ldirilgan. Subaraknoid qon ketish — bu odatda tibbiy favqulodda holat bo'lib, agar vaqtida davolashmasa, miyada jiddiy shikastlanish yoki o'limga olib kelishi mumkin.

Subaraknoid qon ketishning sabablari:

  1. Anevrizmaning yirtilishi:

    • Anevrizma miya qon tomirlarida kabarish shaklida hosil bo'ladi va u yirtilganda qon subaraknoid bo'shliqqa oqib chiqadi. Bu holat SAK ning eng keng tarqalgan sababidir.

    • Anevrizmalar ko'pincha miyadagi katta arteriyalarning tarmoqlarida joylashadi, ayniqsa Willis doirasida.

  2. Bosh miya jarohati:

    • Bosh miya jarohatlari (masalan, yiqilishlar, avtohalokatlar yoki sport jarohatlari) ham subaraknoid qon ketishiga olib kelishi mumkin.

  3. Arteriyovenoz malformatsiyalar (AVM):

    • Arteriya va venalarning noaniq bog'lanishi, bu esa qon tomirlarida ortiqcha bosim hosil bo'lishiga va qon ketishiga olib keladi.

  4. Amiloid angiopatiyasi:

    • Amiloid oqsilining miyada to'planishi natijasida qon tomirlarining zaiflashishi va ularning yirtilish xavfini oshirishi.

  5. Qon ivish tizimining buzilishi:

    • Gemofiliya yoki antikoagulyantlar (qon suyultiruvchi dori-darmonlar) kabi holatlar miyadagi qon tomirlarida qon ketishiga olib kelishi mumkin.

  6. Boshqa sabablar:

    • Miya o'smalari, gipertoniya (yuqori qon bosimi) va ba'zi infektsiyalar ham subaraknoid qon ketishiga olib kelishi mumkin.

Subaraknoid qon ketishining belgilari:

Subaraknoid qon ketishining belgilari tezda paydo bo'ladi va odatda juda og'ir bo'ladi:

  1. Vnuzdan kelgan kuchli bosh og'rig'i:

    • Ko'pincha hayotdagi eng yomon bosh og'rig'i sifatida tavsiflanadi. Bosh og'rig'i tezda boshlanadi va tezda kuchayadi.

  2. Bo'yin qattiqligi:

    • Meninglar (miyaning atrofini o'rab turgan to'qimalar)ning tirnash xususiyati natijasida bo'ladi.

  3. Qulg'urish va qayt qilish:

    • Bu holat ichki bosimning oshishi tufayli yuzaga keladi.

  4. Ongsizlikning yo'qolishi:

    • Ba'zi odamlar qon ketishidan so'ng darhol hushidan ketishi mumkin, ba'zilarida esa bu holat komaga aylanishi mumkin.

  5. Titrash:

    • Qon miyaning qismlarini qashtlaganligi uchun yuzaga kelishi mumkin.

  6. Yorug'likka sezgirlik (fotofoobiya):

    • Yorug'likka nisbatan sezuvchanlikning oshishi.

  7. Ikkiyuzlama ko'rish yoki ko'zning xiralashishi:

    • Bu miya qismlarida bosimning oshishi natijasida bo'lishi mumkin.

  8. O'ng yoki chap tomonda kuchsizlanish yoki behushlik:

    • Odatda faqat bir tomonning his-tuyg'ulari yoki harakati bo'ladi (gemi-paraliz).

  9. Nutq bilan bog'liq muammolar:

    • So'zlashda yoki so'zni tushunishda qiyinchiliklar paydo bo'lishi mumkin.

Subaraknoid qon ketishini aniqlash:

Subaraknoid qon ketishini aniqlash uchun quyidagi testlar o'tkaziladi:

  1. Kompyuter tomografiyasi (KT):

    • Birinchi navbatdagi tasvirlash usuli bo'lib, subaraknoid qon ketishini aniqlash uchun juda samarali hisoblanadi. Kontrastsiz KT subaraknoid bo'shliqda qon borligini tezda ko'rsatadi.

  2. Lumbal punktsiya (yoki spina nuqta olish):

    • Agar KT testi salbiy natija berib, shubha qoldirsa, lumbal punktsiya o‘tkazilishi mumkin. Spinal suyuqlikdan (SSS) namunalar olinadi. Agar SSS da qon bo‘lsa, bu subaraknoid qon ketishining aniq belgisi hisoblanadi.

  3. Maqsadi rezonans tomografiyasi (MRT):

    • MRT miyada qon ketishining oqibatlarini aniqlashda yordam berishi mumkin, lekin bu usul akut davrda KT ga qaraganda sekinroq.

  4. Miya anjiografiyasi:

    • Bu tekshiruvda arteriya ichiga kontrastli modda yuboriladi va rentgen yordamida miyadagi qon tomirlarining holati ko'rib chiqiladi, shunda qon ketishining manbasi aniqlanadi (masalan, aortal aneurizma yoki arteriyovenoz malformatsiya).

Subaraknoid qon ketishining davolash usullari:

Davolash qon ketishining sababiga, kasallikning og'irligiga va bemorning umumiy holatiga bog'liq:

  1. Favqulodda tibbiy yordam:

    • SAK bo'lgan bemorlar tezda kasalxonaga yotqiziladi, ko'pincha intensiv davolash bo'limiga.

    • Birinchi maqsad — miyadagi ichki bosimni (IBB) boshqarish va bosh og'rig'i, qusish va boshqa simptomlarni nazorat qilish.

  2. Jarrohlik davolash:

    • Anevrizmalarni kliplash: Bu usulda anevrizmaning bo‘yiniga kichik bir klips o‘rnatiladi, bu qon oqishini to‘xtatadi va yana yirtilishining oldini oladi.

    • Endovaskulyar coil qilish: Bu kamroq invaziv usul bo‘lib, kateterni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qorin orqali joylashtirish va aneurizmaga o‘ralgan katishmalar yordamida qon oqishini bloklashni o‘z ichiga oladi.

    • Arteriyovenoz malformatsiyaning jarrohlik bilan olib tashlanishi.

  3. Qo‘shimcha davolash:

    • Intracranial bosimni nazorat qilish (IBB): Bosimni kamaytirish uchun dori vositalari qo‘llanilishi mumkin.

    • Og‘riqni bartaraf etish: Kuchli og‘riqlarni engillashtirish uchun og‘riqsizlantiruvchi dorilar, masalan, opioidlar ishlatiladi.

    • Sezuvchanliklarni oldini olish: Agar sezuvchanliklar paydo bo‘lsa, anticonvulsantlar ishlatilishi mumkin.

    • Qon bosimini boshqarish: Qon bosimi xavfsiz chegaralarda bo‘lishi kerak, shunda qon ketishining takrorlanishi oldi olinadi.

  4. Reabilitatsiya:

    • Og‘ir subaraknoid qon ketishidan keyin bemorlarga reabilitatsiya kerak bo‘lishi mumkin, bu jarrohlikdan keyin tiklanish va miya faoliyatini tiklashga yordam beradi.

Subaraknoid qon ketishining asoratlari:

  1. Qon ketishining takrorlanishi:

    • Birinchi qon ketishidan so‘ng yana bir qancha qon ketishlar bo‘lishi mumkin, bu bemorning ahvolini yanada yomonlashtiradi. Bu holat odatda birinchi 24 soat ichida sodir bo‘ladi.

  2. Vazospazm:

    • Miyaning qon tomirlarining torayishi, bu qon aylanishini kamaytiradi va kechki cerebral iskemiyani (miyaning kislorod

yetishmovchiligi) keltirib chiqaradi.

  1. Gidrosefaliya:

    • Miyadagi suyuqlikning ortiqcha yig‘ilishi, bu odatda suyuqlikning normal oqimini to‘sib qo‘yish natijasida yuzaga keladi. Buni tuzatish uchun shuntlar o‘rnatilishi mumkin.

  2. Miya shikastlanishlari:

    • Oksigen yetishmovchiligi yoki ortiqcha bosim natijasida miyada doimiy shikastlanishlar bo‘lishi mumkin.

  3. Infeksiyalar:

    • Jarrohlik amaliyoti so‘ngida infektsiya rivojlanishi mumkin.

Subaraknoid qon ketishining oldini olish:

  1. Risk omillarini boshqarish:

    • Gipertoniya (yuqori qon bosimi) — bu eng asosiy o'zgartirilishi mumkin bo'lgan risk omilidir, shuning uchun qon bosimining normal darajada bo'lishini ta'minlash muhimdir.

    • Chekishni tashlash: Chekish — aorta aneurizmasining yirtilishiga olib keladigan asosiy xavf omilidir.

    • Alkogolni cheklash va narkotiklardan foydalanmaslik ham qon bosimi oshishi va qon tomirlarining zaiflashishini oldini olishda muhimdir.

  2. Anevrizmalarni tekshirish:

    • Anevrizmalar o'z vaqtida aniqlanishi mumkin, shuning uchun undan oldin skrinning tekshiruvlari o‘tkazilishi mumkin.

  3. Anevrizmalarni oldindan davolash:

    • Agar aorta aneurizmasi aniqlansa va u yirtilishi mumkin deb hisoblanayotgan bo‘lsa, uni profilaktik davolash mumkin, masalan, kliplash yoki koil qilish.

Prognoz:

  • Erta davolash prognozni sezilarli darajada yaxshilashi mumkin, ammo subaraknoid qon ketish hali ham yuqori o'lim darajasiga ega (taxminan 40-50% holatlar).

  • Vajud bo'lganlar orasida 30-40% uzoq muddatli shikastlanishlarni boshdan kechiradi, shu jumladan kognitiv, jismoniy va nutq bilan bog'liq muammolar.

  • Reabilitatsiya davolash jarayonini kuchaytiradi va bemorning uzoq muddatli tiklanishiga yordam beradi.

Eslatma: Saytda berilgan barcha ma'lumotlar norasmiy. Rasmiy ma'lumotlarni tegishli davlat tashkilotlari saytlaridan olishingiz mumkin