Tezlik

Tezlik nima?

✅ Ta’rif:

Tezlik — bu jismning ma'lum yo‘nalishda va qancha vaqtda necha masofa bosib o‘tganini ko‘rsatadigan vektor miqdor.

🔹 Tezlik — yo‘nalishga ega. Bu uni oddiy tezlik (speed) dan farqlaydi.

⚠️ Tezlik va oddiy "tez yurish" farqi:

🧮 Tezlik formulasi:

Tezlik=SiljishVaqt\text{Tezlik} = \frac{\text{Siljish}}{\text{Vaqt}}

• Siljish — boshlang‘ich va oxirgi nuqta orasidagi masofa (yo‘nalishli)

• Vaqt — qancha vaqt davom etganini bildiradi

🔸 Misol:
Agar odam 100 metr sharqqa yurib, buni 20 soniyada bajargan bo‘lsa:

v=100 m20 s=5 m/s sharqqav = \frac{100\text{ m}}{20\text{ s}} = 5\text{ m/s sharqqa}

📏 Tezlik o‘lchov birliklari:

🌀 Tezlik turlari:

📜 Tarixiy ma'lumot – Tezlik nazariyasining shakllanishi

🏛 Aristotel davri (miloddan avvalgi 4-asr):

• U og‘ir jismlar tezroq tushadi deb o‘ylagan. Bu noto‘g‘ri edi.

⚖️ Galileo Galiley (1564–1642):

• Tezlikni birinchi ilmiy asosda tushuntirgan

• O‘rtacha tezlik va tezlanish tushunchalarini kiritgan

• Uning nishab yuzalar bilan qilgan tajribalari tezlik nazariyasining asosiga aylandi

🧠 Isaac Newton (1643–1727):

• 1687-yilda “Tabiiy falsafa matematik asoslari” asarida tezlik, kuch va harakat qonunlarini bayon qilgan

• Uning ikkinchi qonuni:

  F=m⋅a=m⋅ΔvΔtF = m \cdot a = m \cdot \frac{\Delta v}{\Delta t}

  ya’ni kuch tezlik o‘zgarishiga ta’sir qiladi

🧠 Qiziqarli faktlar:

• Tezlik nol bo‘lishi mumkin, hatto jism harakat qilgan bo‘lsa ham (agar boshlang‘ich va oxirgi nuqta bir xil bo‘lsa)

• Yorug‘lik tezligi — eng yuqori tezlik: 299 792 458 m/s

• Aylanma harakat (masalan, orbitadagi yo‘ldosh) — bu yo‘nalish doimiy o‘zgarib turgani uchun doimiy tezlik emas

• Tezlikni o‘zgarishi — bu tezlanish deb ataladi

📌 Xulosa jadvali: