Troyan, yoki troyan oti — bu kompyuter xavfsizligiga tahdid soluvchi zararli dastur (malware) bo‘lib, u o‘zini foydali yoki xavfsiz dastur sifatida ko‘rsatib, foydalanuvchini aldab tizimga o‘rnatilishiga sabab bo‘ladi. U virusdan farqli ravishda o‘z-o‘zini ko‘paytirmaydi, balki foydalanuvchining o‘zi uni ishga tushirishi kerak bo‘ladi.
🧠 Nomi qayerdan kelib chiqqan?
"Troyan ot" atamasi qadimgi Yunon afsonasidan olingan. Afsonaga ko‘ra, yunonlar Troya shahriga kirish uchun ulkan yog‘och ot qurib, ichiga askarlarni yashirgan. Troya aholisi bu otni sovg‘a deb o‘ylab shahar ichiga olib kiradi va shu orqali shahar bosib olinadi. Kompyuter troyanlari ham xuddi shunday: ular yaxshi dasturga o‘xshab ko‘rinadi, ammo tizimga kirgach zarar yetkazadi.
🧩 Troyan qanday ishlaydi?
Troyan quyidagilar orqali tarqaladi:
-
Soxta dastur o‘rnatgichlari
-
Pirat (qonuniy bo‘lmagan) dasturlar yoki o‘yinlar
-
Elektron pochta orqali kelgan zararli ilovalar
-
Soxta yangilanishlar yoki tizim ogohlantirishlari
Troyan ishga tushgach:
-
Parollar va moliyaviy ma’lumotlarni o‘g‘irlaydi
-
Kompyuterga masofadan kirish imkonini beradi (backdoor)
-
Qo‘shimcha zararli dasturlarni yuklaydi
-
Tugmalarni bosishni yozib boradi (keylogger)
-
Antivirusingizni o‘chiradi yoki cheklaydi
-
Veb-kamera yoki mikrofon orqali sizni kuzatishi mumkin
🧱 Troyan turlari
| Troyan turi | Tavsifi |
|---|---|
| Backdoor Troyan | Kompyuterga masofadan boshqaruv imkonini beradi. |
| Banking Troyan | Bank ma’lumotlarini o‘g‘irlaydi. |
| Downloader Troyan | Yana boshqa zararli dasturlarni yuklab oladi. |
| Ransom Troyan | Fayllarni bloklab, pul talab qiladi (ransomware). |
| Spy Troyan | Foydalanuvchini kuzatadi, ma’lumotlarini yig‘adi. |
| Rootkit | O‘zini va boshqa zararli dasturlarni yashiradi. |
| DDoS Troyan | Kompyuterni botnetga aylantirib, boshqa saytlarga hujum qiladi. |
| Game-thief Troyan | Onlayn o‘yinlarga oid akkaunt ma’lumotlarini o‘g‘irlaydi. |
🛡 Qanday himoyalanish mumkin?
✅ Zararlanishdan oldin
-
Faqat ishonchli saytlardan dastur yuklab oling
-
Pirat va “crack” dasturlarni ishlatmang
-
Yaxshi antivirus o‘rnating va uni yangilab turing
-
Tizim va dasturlarni yangilab boring
-
Elektron pochtadagi shubhali fayllarni ochmang
-
Firewall (tarmoqli xavfsizlik devori) faolligini tekshirib boring
🛠️ Agar troyan topilsachi?
-
Internet ulanishini uzing
-
Antivirus bilan to‘liq tizimni skanerlash
-
Task Manager orqali shubhali jarayonlarni tekshirib chiqing
-
Zaxira nusxadan tiklash (agar mavjud bo‘lsa)
-
Zarurat tug‘ilsa, operatsion tizimni qayta o‘rnatish
📌 Haqiqiy misollar
-
Emotet — dastlab bank ma’lumotlari uchun mo‘ljallangan, keyinchalik boshqa zararli dasturlarni ham tarqatgan.
-
Zeus — mashhur banking troyani, ko‘p ma’lumotlar o‘g‘irlangan.
-
DarkComet — kompyuterni masofadan boshqarish imkonini beruvchi troyan (RAT).
-
NjRAT, Quasar — ilg‘or troyanlar, maxfiy kuzatuvlar uchun ishlatiladi.
📖 Umumiy ko‘rinish
| Xususiyat | Troyan |
|---|---|
| Qanday tarqaladi? | Foydalanuvchini aldab, fayl orqali |
| O‘z-o‘zini ko‘paytiradimi? | ❌ Yo‘q |
| Asosiy xavf | O‘zini foydali dastur qilib ko‘rsatadi |
| Xavf darajasi | 🔥 Yuqori |
| Himoya vositalari | Antivirus, ehtiyotkorlik, yangilanishlar |
💬 Xulosa
Troyan — bu eng ayyor va eng xavfli zararli dasturlardan biridir. U foydalanuvchining ishonchiga suyanadi, o‘zini foydali ko‘rsatadi va tizimga kirgach katta zarar yetkazadi. Har bir foydalanuvchi raqamli gigiyenaga amal qilishi, dasturlarni ehtiyotkorlik bilan o‘rnatishi zarur.
🔐 Agar biror dastur juda yaxshi ko‘rinsa — ehtimol, bu troyandir.