📌 Ta’rifi:
Urtikariya — bu teri ustida to‘satdan paydo bo‘ladigan, qattiq qichishadigan, qizil yoki oqish toshmalar (angioyot) bilan ifodalanadigan allergik reaktsiyadir. Bu holat ko‘pincha urtika (qichitqi o‘t) chaqishi bilan o‘xshash bo‘lgani uchun shunday nomlangan.
🧬 Atama kelib chiqishi:
-
“Urtika” — lotincha qichitqi o‘t degan ma’noni anglatadi.
-
“Urticaria” — tibbiyot atamasi sifatida ilk bor XVIII asrda ishlatilgan.
🧠 Urtikariya qanday yuz beradi?
Urtikariya organizmda histamin kabi moddalarning teri osti tomirlariga ta’sir qilib, ularning kengayishiga, suyuqlik chiqib ketishiga va shish, qizil dog‘lar va qichishishga olib keladi.
🔍 Sabablari:
| Kategoriya | Sabablar |
|---|---|
| Allergik | Oziq-ovqat (tuxum, yong‘oq, dengiz mahsulotlari), dorilar (antibiotiklar, aspirin), hayvon tuklari, o‘simlik changlari |
| Fizikaviy | Issiqlik, sovuq, bosim, quyosh nuri, suv |
| Psixogen | Stress, asabiylashish |
| Infektsiyalar | Virusli (gripp, gepatit), bakterial yoki parazitar |
| Autoimmun | Tana o‘z hujayralariga qarshi immun javob beradi |
| Idiyopatik (aniq sabab yo‘q) | 30–50% holatlarda aniqlanmagan |
🕒 Turlari:
| Turi | Tavsifi |
|---|---|
| O‘tkir urtikariya | 6 haftagacha davom etadi. Odatda allergiyaga bog‘liq. |
| Surunkali urtikariya | 6 haftadan ko‘proq davom etadi. Ko‘pincha autoimmun yoki ichki kasalliklar bilan bog‘liq. |
| Angioedema | Yuz, lab, ko‘z atrofi, til yoki tomoqda shish bilan kechadi. Nafas olishda xavf tug‘dirishi mumkin. |
🔬 Belgilar:
-
Qattiq qichishish
-
Qizil yoki oqish dog‘lar, ko‘tarilgan yuzali toshmalar
-
Dog‘lar odatda bir necha soat ichida yo‘qoladi, lekin boshqa joyda yana paydo bo‘ladi
-
Ba’zida shish va og‘riq (angioedema holatida)
🧪 Tashxis:
-
Klinik tekshiruv (terini ko‘rib)
-
Oziq-ovqat, dorilarga allergiya testlari
-
Qon tahlillari (immunoglobulin E, umumiy qon, jigar, qalqonsimon bez tekshiruvi)
-
Ba’zan teri biopsiyasi
💊 Davolash:
| Dori turi | Maqsadi |
|---|---|
| Antigistaminlar (loratadin, cetirizin) | Histamin ta’sirini to‘xtatadi |
| Kortikosteroidlar (og‘ir holatda) | Yallig‘lanishni kamaytiradi |
| Omalizumab (Xolair) | Surunkali og‘ir urtikariyada ishlatiladi |
| Oziq-ovqat/giyohvand moddalarni cheklash | Allergiya manbaini yo‘q qilish |
| Sovuq kompresslar | Qichishishni kamaytiradi |
⚠️ Asoratlar:
-
Angioedema — tomoq shishi va bo‘g‘ilish (zudlik bilan yordam kerak)
-
Yomon uyqu va stress
-
Surunkali holatga o‘tish
🛡️ Profilaktika:
-
Allergiya chaqiruvchi oziq-ovqat/dorilardan saqlanish
-
Sovuq, quyosh, issiq kabi omillardan ehtiyot bo‘lish
-
Stressdan saqlanish
-
Allergologga muntazam murojaat