🔬 Vaksina nima?
Vaksina — bu maxsus biologik preparat bo‘lib, inson organizmining immun tizimini faollashtirib, uni ma’lum bir yuqumli kasallikka qarshi kurashishga o‘rgatadi. Vaksina organizmda kasallikni qo‘zg‘atmasdan turib, unga qarshi immunitet hosil qiladi.
🧬 Vaksina qanday ishlaydi?
-
Vaksina tarkibida zaiflashtirilgan, o‘ldirilgan yoki mikroorganizmlarning bir qismi (masalan, oqsil yoki mRNK) bo‘ladi.
-
Bu moddalar organizmga yuborilgach, immun tizimi tashqi “dushmanni” aniqlashni o‘rganadi.
-
Agar haqiqiy virus yoki bakteriya organizmga kirsa, immun tizimi tezda uni yo‘q qiladi.
📜 Tarixi va kelib chiqishi
-
"Vaksina" so‘zi lotincha “vacca” — “sigir” so‘zidan olingan
-
Birinchi vaksinani 1796-yilda Edvard Jenner, ingliz shifokori yaratgan
-
U sigir chechak (koypoks) bilan og‘rigan odamlar chechak bilan kasallanmasligini kuzatib, ushbu usulni sinab ko‘rgan
-
Jennerning usuli tufayli chetak (smallpox) kasalligi butunlay yo‘q qilindi
💉 Zamonaviy vaksinalar
Bugungi kunda vaksinalar ko‘plab og‘ir kasalliklardan himoya qiladi:
📌 Viruslarga qarshi:
-
Qizamiq, poliomiyelit, gripp, gepatit, COVID-19
📌 Bakteriyalarga qarshi:
-
Botulizm, difteriya, koklyush, sil (tuberkulyoz)
🧪 Vaksina turlari:
-
O‘ldirilgan mikroblar asosidagi (masalan, poliomiyelit)
-
Zaiflashtirilgan jonli (masalan, qizamiq)
-
mRNK vaksinalar (masalan, Pfizer-BioNTech, COVID-19 uchun)
-
Virus vektori asosida (masalan, Sputnik V, AstraZeneca)
🌍 Nima uchun muhim?
-
Har yili millionlab odamlarning hayotini saqlab qoladi
-
Chechak kasalligini butunlay yo‘q qildi
-
Poliomiyelit (bolalar falaji) deyarli tugatilgan
-
Pandemiya vaqtida (masalan, COVID-19) eng asosiy vositalardan biri
-
Jamoaviy immunitet hosil qiladi — bu butun jamiyatni himoya qiladi
✅ Xulosa
-
Vaksina — bu xavfsiz va samarali himoya
-
Birinchi vaksina 1796-yilda ixtiro qilingan
-
Bugungi kunda 20 dan ortiq kasallikka qarshi foydalaniladi
-
Sog‘liqni saqlashda eng muhim vositalardan biri hisoblanadi