​​​​​​​ Valyuta bozori (Forex) nima?

Valyuta bozori (Foreign Exchange Market, Forex yoki FX) — bu jahon bo‘ylab valyutalar savdo qilinadigan eng yirik va eng likvid bozor hisoblanadi. Har kuni bu bozorda $7 trilliondan ortiq miqdorda valyuta almashiladi (2023 yil holatiga). Ishtirokchilar qatoriga markaziy banklar, tijorat banklari, kompaniyalar, fond menejerlari, xedj-fondlar va yakka treyderlar kiradi.

Asosiy xususiyatlari:

• Haftasiga 5 kun, 24 soat ishlaydi.

• Savdolar valyuta juftliklari shaklida amalga oshiriladi (masalan, USD/EUR).

• Narxlar inflyatsiya, foiz stavkalari, siyosiy voqealar va investor kayfiyatiga bog‘liq.

2. Forex bozori turlari

1. Spot bozor — valyutalar hozirgi kurs bo‘yicha zudlik bilan almashinadi.

2. Forvard bozor — kelajakda belgilangan sana va kurs bo‘yicha valyuta almashinuvi bo‘yicha shartnoma tuziladi.

3. F'yuchers bozor — standartlashtirilgan, kelajakda valyuta sotib olish yoki sotish bo‘yicha birjada tuziladigan shartnomalar.

4. Opsionlar bozori — muayyan sanagacha valyutani oldindan belgilangan kursda sotib olish yoki sotish huquqini beradi.

3. Valyuta xatarlari nima va nega xedj qilish kerak?

Valyuta xatarlari (valyuta kursi xavfi) — bu valyuta kursining o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan moliyaviy yo‘qotish xavfi. Xedj qilish (hedging) — bu riskni kamaytirish yoki oldini olish maqsadida maxsus moliyaviy vositalardan foydalanishdir.

Misol:

Agar AQSh kompaniyasi Yevropadan €1 million to‘lov kutayotgan bo‘lsa va evro qiymati dollar nisbatan pasaysa, ular kamroq dollar oladi. Bu riskni kamaytirish uchun kompaniya forvard shartnoma orqali kursni oldindan belgilab qo‘yishi mumkin.

4. Valyuta xedj qilish vositalari

a) Forvard shartnomalar

Kursni oldindan belgilab, ma'lum vaqtda valyutani sotib olish/sotish shartnomasi.

b) F'yuchers shartnomalar

Birjada savdo qilinadigan, standartlashtirilgan valyuta shartnomalari.

c) Opsionlar

Valyutani sotib olish yoki sotish huquqini beradi, ammo majburiyat emas.

d) Swop bitimlar (currency swap)

Ikkita tomon orasida valyuta va foiz to‘lovlarini almashish bo‘yicha uzoq muddatli bitimlar.

5. Kimlar valyuta xedj qiladi?

• Xalqaro kompaniyalar — daromadlarini valyuta o‘zgarishidan himoya qilish uchun.

• Eksportyor va importyorlar — tushum va xarajatlarni barqarorlashtirish uchun.

• Investorlar — chet el aktivlariga sarmoya qilayotganda riskni kamaytirish uchun.

• Markaziy banklar — milliy valyuta kursini barqaror ushlab turish uchun.

6. Valyuta xedj qilishning afzalliklari

• Moliyaviy aniqlik va barqarorlik.

• Daromadlarni pasayishdan himoya qiladi.

• Narxlarni oldindan belgilashga imkon yaratadi.

• Moliyaviy rejalashtirishni osonlashtiradi.

7. Xedj qilishdagi xavflar

• Xarajat — forvard yoki opsionlar uchun komissiya to‘lanadi.

• Murakkablik — bozor mexanizmlarini tushunishni talab qiladi.

• Ortiqcha xedj qilish — bozor siz istagan tomonga harakat qilganda foydani qo‘ldan boy berishingiz mumkin.

8. Xatarni boshqarish strategiyasi

1. Ekspozitsiyani aniqlang (qanday valyutalar sizning moliyaviy oqimlaringizga ta'sir qiladi).

2. Maqsad belgilang (masalan, barqaror daromad olish).

3. Tegishli moliyaviy vositani tanlang.

4. Bozorni doimiy monitoring qiling.

✅ Yakuniy jadval: