Yirtqichlar & O`txo`rlar tasnifi

Yirtqichlar (carnivores) va o‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (herbivores, ya'ni o‘txorlar) o‘zlarining ratsionlariga va oziqlanish ehtiyojlariga moslashgan turli xil pishirish tizimlariga ega. Keling, ularning asosiy farqlarini taqqoslaymiz:

1. Og‘iz va tishlar

• Yirtqichlar:

  • Tish turi: Moshni yirtish uchun o'tkir, nuqtali tishlar (klyuchi va qamchi tishlari).

  • Og‘iz suvi: Uncha ko‘p amilaza (karbongidratlarni parchalaydigan ferment) yo‘q, chunki ular kraxmalni hazm qilmaydi.

  • Til: Qattiq va burmalar yirtqichlar uchun mos bo‘lib, ular go‘shtni yirtishadi.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Tish turi: Tekis va keng molyak va premolyak tishlar o‘simliklarni ezib maydalash uchun ishlatiladi. Ba'zi o‘simliklar bilan oziqlanuvchilarda, masalan, qo‘ylar, o‘simliklarni kesish uchun rezina tishlar ham bo‘ladi.

  • Og‘iz suvi: Ko‘proq amilaza (karbongidratlarni parchalaydigan ferment) mavjud, bu o‘simliklardan olinadigan kraxmalni hazm qilish uchun muhimdir.

  • Til: O‘simliklarni og‘izga tortish va ko‘pchilik hayvonlarda o‘simlikni yutish va tortish uchun qattiqroq til mavjud.

2. Boshqa tizimlar va oshqozon

• Yirtqichlar:

  • Oddiy oshqozon — bir xonali oshqozon. Oshqozon kislotasi juda kuchli (pH 1-2), bu go‘shtni parchalaydi va bakteriyalarni o‘ldiradi.

  • Ular qisqa ichaklarga ega, chunki hayvonlar oqsil va yog'larni tez va samarali hazm qilishadi.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Murakkab oshqozon ba'zi hayvonlarda, masalan, jvachilar (sigirlar, qo‘ylar) — to‘rt xonali oshqozonga ega. Bu turdagi oshqozon fermentatsiya va o‘simlik tolalarini parchalaydi.

  • Non-jvachilar, masalan, otlar va quyonlarda kattaroq tsum va ichaklar mavjud bo‘lib, ular o‘simlik materiallarini fermentatsiya qilishga yordam beradi.

3. Inshorli ichak

• Yirtqichlar:

  • Qisqa inshorli ichaklar (tanaga nisbatan) chunki hayvonlar oqsillari va yog'larni tez hazm qilishadi.

  • Fermentlar oqsillar va yog'larni parchalaydi.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Uzoq inshorli ichaklar o‘simlik materiallarini hazm qilish uchun. O‘simliklar ko‘proq vaqt talab etadi va ular ichaklarda ozuqa moddalarini assimilyatsiya qilish uchun ko‘proq vaqt sarflashadi.

4. Yirik ichak va tsum

• Yirtqichlar:

  • Kichik tsum va qisqa yirik ichak o‘simlik materiallari kam bo‘lgan ratsionda. Ular o‘simliklarni fermentatsiya qilishga muhtoj emaslar.

  • Oqsillar va yog‘larni samarali assimilyatsiya qilish.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Katta tsum (ayniqsa non-jvachilarda) va uzun yirik ichaklar o‘simlik materiallarini fermentatsiya qilish uchun.

  • Jvachilar (sigirlar, qo‘ylar va h.k.) o‘zlarining yumshoq moddalarini fermentatsiya qilish uchun rumindan foydalanadilar.

  • Non-jvachilar (masalan, otlar, quyonlar) fermentatsiyani tsum yoki ichakda amalga oshiradilar.

5. Fermentatsiya va hazm qilish

• Yirtqichlar:

  • Ko‘p hazm qilish jarayoni oshqozon va inshorli ichakda bo‘ladi.

  • Fermentatsiya deyarli yo‘q — ular fermentlar (protezlar, lipazalar) orqali oqsillar va yog‘larni parchalaydi.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Fermentatsiya juda muhim, ayniqsa o‘simlik materiallarini ko‘p iste'mol qiladigan hayvonlar uchun.

  • Jvachilar (sigirlar, qo‘ylar) mikrobial fermentatsiyani ishlatib, tolalarni soddaroq moddalar — masalan, kislotalarni parchalab, so‘ngra hazm qilishga tayyorlanadi.

  • Non-jvachilar (masalan, quyonlar, otlar) fermentatsiyani tsumda yoki ichakda amalga oshiradilar.

6. Energiya manbai

• Yirtqichlar:

  • Asosiy energiya manbai — oqsillar va yog‘lar hayvonlardan. Ushbu moddalar tez va samarali hazm qilinadi va yuqori energiya beradi.

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Karbongidratlar (kletchatka) va o‘simlik oqsillari asosiy energiya manbai. Ammo o‘simlik materiallari qiyin hazm bo‘lishi mumkin va ko‘pincha fermentatsiya talab qilinadi.

7. Misollar

• Yirtqichlar:

  • Arslonlar, yo‘lbarslar, bo‘rilar, qarg‘alar, burgutlar (go‘shtli ratsionga moslashgan tishlar va qisqa pishirish tizimiga ega yirtqichlar).

• O‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar):

  • Sigirlar, qo‘ylar, echkilar (jvachilar, ko‘p kamerali oshqozonlarga ega).

  • Otlar, quyonlar, fillar (non-jvachilar, katta tsumlar yordamida fermentatsiya qilishadi).

Jadval: Asosiy farqlar

Xulosa:

irtqichlar va o‘simliklar bilan oziqlanuvchilar (O‘txorlar) o‘z ratsionlariga moslashgan maxsus pishirish tizimlariga ega. Yirtqichlar go‘shtni tez hazm qilishga moslashgan tizimlarga ega bo‘lsa, o‘txorlar (o‘simliklar bilan oziqlanuvchilar) o‘simlik materiallarini to‘liq hazm qilish uchun murakkab tizimlarga ega bo‘ladilar.