🔬 Ilmiy tushuncha
Yurak – bu taxminan mushtdek hajmdagi mushakli organ bo‘lib, butun tana bo‘ylab qonni nasos kabi haydaydi. Qon orqali tana kislorod va ozuqa oladi, hamda karbonat angidrid va chiqindilarni chiqaradi.
🧬 Yurak tuzilishi
Yurakda 4 ta bo‘lim (kamera) mavjud:
| Kamera nomi | Vazifasi |
|---|---|
| O‘ng bo‘lmacha | Butun tanadan vena orqali kelgan kislorodsiz qonni qabul qiladi. |
| O‘ng qorinchasi | Qonni o‘pkaga yuboradi, u yerda u kislorod bilan boyiydi. |
| Chap bo‘lmacha | O‘pkadan kelgan kislorodli qonni qabul qiladi. |
| Chap qorinchasi | Qonni aorta orqali butun tanaga haydaydi. |
Yurak klapanlari qonni faqat bir yo‘nalishda harakatlantirishga yordam beradi:
-
Trikuspid klapan — o‘ng bo‘lmacha va qorinchani ajratadi
-
O‘pka klapani — o‘ng qorinchadan o‘pkaga chiqishda
-
Mitral klapan — chap bo‘lmacha va qorinchani ajratadi
-
Aorta klapani — chap qorinchadan aortaga chiqishda
🌀 Qon aylanishi qanday kechadi?
-
Kislorodsiz qon tanadan o‘ng bo‘lmachaga kiradi.
-
U o‘ng qorinchaga o‘tadi va o‘pkaga yuboriladi.
-
O‘pkada qon kislorod bilan boyiydi.
-
Chap bo‘lmachaga kelib, u yerdan chap qorinchaga o‘tadi.
-
Chap qorinchadan butun tana bo‘ylab aorta orqali yuboriladi.
🔁 Bu aylanish har kuni 100 000 martadan ortiq takrorlanadi!
⚙️ Yurak urishi va elektr tizimi
Yurak o‘zining ichki elektr tizimi bilan ishlaydi:
-
Sinus tuguni (SA) yurakdagi tabiiy “generator” bo‘lib, impulslar hosil qiladi.
-
Impulslar bo‘lmachalarni qisqartiradi, so‘ngra AV tuguni orqali qorinchalarga o‘tadi.
-
Impulslar Giss to‘plami va Purkinje tolalari orqali tarqalib, qorinchalarni qisqartiradi.
⏱ O‘rtacha yurak urishi: 60–100 marta/minut (katta odamda).
📊 Yurak haqida qiziqarli faktlar
| Fakt | Tafsilot |
|---|---|
| ❤️ Urishlar soni (1 kunda) | ~100 000 martagacha |
| 🩸 Qon nasos qilinadi | ~7 500 litr / sutkada |
| 🔋 Yurak o‘zi mustaqil uradi | Hatto tanadan ajralganida ham qisqa muddat urishi mumkin |
| 👶 Homilada | Yurak homila bo‘lganidan 22-kunida urishni boshlaydi |
| 🧠 Ruhiy holat ta’siri | Stress, muhabbat, qo‘rquv — yurak ritmiga ta’sir qiladi |
🏺 Yurak haqida tarixiy ma’lumotlar
| Davr / Shaxs | Ma’lumot |
|---|---|
| Qadimgi Misr | Yurakni aql va ruh markazi deb hisoblashgan; mumiyalarda saqlashgan. |
| Gippokrat (~mil. avv. 400) | Yurakni issiqlik manbai deb bilgan. |
| Galen (2-asr) | Qon oldinga va orqaga harakat qiladi deb o‘ylagan (aylanmaydi deb hisoblagan). |
| Uilyam Garvey (1628) | Qon yurak orqali aylanishini ilmiy isbotladi — tibbiyotda inqilob! |
| Birinchi yurak operatsiyasi | 1893-yil, Dr. Daniel Hale Williams tomonidan (AQSH). |
| Birinchi yurak transplantatsiyasi | 1967-yil, Dr. Kristiaan Barnard (Janubiy Afrika). |
💡 Qo‘shimcha qiziqarli ma’lumotlar
-
Ko‘k kit yuragi ~150 kg keladi, golf aravasi hajmida.
-
Kulish yurak faoliyatini 20% ga yaxshilaydi.
-
Yurak musiqa ritmiga moslasha oladi — sekin, tez, hissiy ritmlar.
-
Uyqu paytida yurak sekinroq uradi, ammo to‘xtamaydi.