Eng muhim qoida
Shubha bo'lsa — 103 ga qo'ng'iroq qiling. Kutmang.
O'zbekistonda tez yordam raqami — 103 (mobil telefondan 103 yoki 112). Dispetcherga aniq ayting: "Ko'krak og'rig'i bor, infarkt bo'lishi mumkin" — bu so'zlar chaqiruvning ustuvorligini oshiradi.
Qisqacha javob
Infarkt shubhasida hayot qutqaradigan besh qadam: taning → 103 ga qo'ng'iroq qiling → aspirin (150–300 mg, chaynab) → tinch holat → hushdan ketsa CPR va AED.
- Aspirin chaynash ta'sirni 5 daqiqada boshlaydi; ISIS-2 da o'limni 23% ga kamaytirgan.
- Nitroglitserin — faqat oldin buyurilgan bo'lsa, ko'pi bilan 3 doza; bosim < 90 mm yoki ED dorilari qabul qilingan bo'lsa bermang.
- O'z mashinangizda bormang — yo'lda yurak to'xtashi mumkin.
- CPR: 5–6 sm chuqurlik, 100–120 marta/daqiqa; o'rgatilmagan bo'lsangiz faqat qo'l bilan.
- Har daqiqa kechikish omon qolish ehtimolini ~10% ga kamaytiradi.
- Kislorod — faqat SpO₂ < 90% bo'lganda.
Birinchi qadamlar: nima qilish kerak
Darhol 103 ga qo'ng'iroq qiling
Nima uchun bu birinchi qadam:
- Tez yordam brigadasi yo'lning o'zida EKG olib, tashxisni aniqlaydi
- Ular davoni darhol boshlaydi
- Ular PCI markazini oldindan ogohlantiradi — bemor kelganda jamoa tayyor turadi
- Ularda defibrillyator bor
Bemorni tinch holatga keltiring
- Yarim o'tirgan holatda joylashtiring (yostiqlar bilan, tizzalar bukilgan)
- Bo'yin va ko'krakdagi kiyimni bo'shating
- Xonani shamollatib turing
- Hech qanday jismoniy harakat qildirmang — hatto hojatxonaga ham olib bormang
- Bemorni yolg'iz qoldirmang
Aspirin bering (kontrendikatsiya bo'lmasa)
Doza: 150–300 mg. Tabletkani chaynash kerak, keyin yutish — bu so'rilishni tezlashtiradi.
Aspirin BERMANG, agar: aspiringa allergiya, faol qon ketishi, bemor hushsiz yoki yaqinda bosh miya qon quyilishi bo'lgan bo'lsa. Ichak qobig'idagi aspirin mos emas — u sekin so'riladi.
Nitroglitserin (agar oldin buyurilgan bo'lsa)
1 tabletka (0,5 mg) yoki 1 purkash til ostiga; 5 daqiqa oralig'ida ko'pi bilan 3 doza. Bemorni o'tirgan yoki yotgan holatda dori bering.
Boshqa dorilarni O'ZINGIZ bermang
Beta-blokator, geparin va boshqa yurak dorilarini o'z ixtiyoringiz bilan bermang. Valokordin, korvalol, valeryanka infarktda foydasiz — faqat vaqt yo'qotadi. Antatsid tashxisni chalg'itadi.
Nitroglitserin BERMANG, agar:
- Sistolik qon bosimi < 90 mm sim. ust. bo'lsa (yoki bemor rangi oqargan, tez pulsli, holsiz bo'lsa)
- Bemor oxirgi 24–48 soat ichida erektil disfunksiya dorilari qabul qilgan bo'lsa (sildenafil — 24 soat, tadalafil — 48 soat). Bu kombinatsiya halokatli qon bosimi pasayishiga olib keladi
- O'ng qorincha infarkti shubhasi bo'lsa (bo'yin venalari kengaygan, gipotenziya)
Nima QILMASLIK kerak
| Xato | Nima uchun xavfli |
|---|---|
| "Biroz kutib ko'ramiz" | Har daqiqa — nobud bo'lgan miokard. Eng ko'p hayot yo'qotadigan xato |
| O'z mashinasida borish | Yo'lda yurak to'xtashi mumkin; tez yordamda EKG va defibrillyator bor |
| Bemorni yurgizish | Yurakning kislorod ehtiyojini oshiradi |
| Ovqat yoki suv berish | Qusish va aspiratsiya xavfi; jarrohlik kerak bo'lsa muammo |
| Sovuq suv sepish, yuzga urish | Foydasiz, vaqt yo'qotadi |
| Tasodifiy "yurak dorisi" berish | Zararli bo'lishi mumkin |
| Bemorni yolg'iz qoldirish | Yurak to'xtasa hech kim yordam berolmaydi |
| Avval shifokorga qo'ng'iroq | Vaqt yo'qotadi — avval 103 |
| Og'riq o'tgach tinchlanish | Og'riqning to'xtashi arteriya ochilganini anglatmaydi |
Agar bemor hushidan ketsa: CPR va AED
Bu — butunlay boshqa vaziyat. Endi bu infarkt emas, yurak to'xtashi (yurak-o'pka arresti).
Qanday aniqlash
- Javob bermaydi — chaqirsangiz, yelkasidan silkitsangiz javob yo'q
- Nafas olmaydi yoki noto'g'ri nafas oladi (agonal nafas — "baliqdek" og'iz ochish)
- Puls yo'q (tayyor bo'lmagan odam pulsni tekshirishga vaqt sarflamasin)
Agonal nafas — bu nafas EMAS
Ko'pchilik odamlar "baliqdek" og'iz ochishni "nafas olyapti" deb hisoblab, CPR ni kechiktiradi. Bu — yurak to'xtaganining belgisi, darhol CPR boshlang.
Omon qolish zanjiri
Har daqiqa muhim
Har daqiqa kechikish omon qolish ehtimolini ~10% ga kamaytiradi. CPR sizsiz boshlanmasa, 10 daqiqadan keyin omon qolish ehtimoli deyarli nolga tushadi.
CPR qadamlari
Xavfsizlikni tekshiring
O'zingizga xavf yo'qligiga ishonch hosil qiling.
Javobni tekshiring
Yelkasidan silkitib, baland ovozda chaqiring.
Yordam chaqiring
103 ga qo'ng'iroq qiling, telefonni karnayga qo'ying. Atrofdagilardan AED olib kelishni so'rang — aniq bir odamga qarab: "Siz! AED olib keling!"
Nafasni tekshiring
10 soniyadan ko'p sarflamang.
Kompressiyani boshlang
Ko'krak qafasining o'rtasiga, 5–6 sm chuqurlikda, daqiqada 100–120 marta.
| Element | Ko'rsatkich |
|---|---|
| Joyi | Ko'krak qafasining o'rtasi (to'sh suyagining pastki yarmi) |
| Chuqurligi | 5–6 sm (kattalarda) |
| Tezligi | 100–120 marta/daqiqa |
| Qo'l holati | Ikki qo'l bir-birining ustida, barmoqlar qulflangan, tirsaklar to'g'ri |
| Tana holati | Yelkalar bemor ko'kragi ustida, bosim vertikal |
| Qaytarish | Har kompressiyadan keyin ko'krak to'liq ko'tarilsin |
| Uzilish | Iloji boricha kam (< 10 soniya) |
Ritmni qanday ushlash
"Stayin' Alive" (Bee Gees) qo'shig'i ritmi taxminan 103 zarba/daqiqa — mos keladi.
Sun'iy nafas (agar o'rgatilgan bo'lsangiz): 30 kompressiya : 2 nafas. Agar o'rgatilmagan bo'lsangiz yoki xohlamasangiz — faqat qo'l bilan CPR qiling. Bu ham samarali va hech qanday CPR qilmaslikdan ancha yaxshi.
AED (avtomatik tashqi defibrillyator)
AED ishlatish qo'rqinchli emas — u ovozli ko'rsatma beradi va faqat kerak bo'lganda zarba beradi.
Yoqing
Qurilma o'zi gapira boshlaydi va nima qilish kerakligini aytadi.
Elektrodlarni yopishtiring
Rasmda ko'rsatilganidek: biri o'ng ko'krak yuqorisiga, ikkinchisi chap qovurg'a ostiga.
"Tegmang!"
Qurilma ritmni tahlil qiladi — hech kim bemorga tegmasin.
Zarba tavsiya etilsa — tugmani bosing
Avval hech kim bemorga tegmasligiga ishonch hosil qiling.
Darhol CPR ni davom ettiring
Zarbadan keyin 2 daqiqa kompressiya.
AED bilan ishlashda eslatmalar
- Ko'krak ho'l bo'lsa — arting
- Ko'p tuk bo'lsa va elektrod yopishmasa — qirqish kerak
- Kardiostimulyator bor bo'lsa — elektrodni undan 2–3 sm narida joylashtiring
- Dori plastri bo'lsa — olib tashlang
- 8 yoshgacha bolalar uchun maxsus elektrodlar yoki bolalar rejimi kerak
Tez yordam brigadasi nima qiladi
| Harakat | Maqsad |
|---|---|
| 12 kanalli EKG (10 daqiqa ichida) | STEMI ni aniqlash — eng muhim qadam |
| EKG ni kasalxonaga uzatish | PCI jamoasini oldindan tayyorlash |
| Venaga yo'l ochish | Dori yuborish uchun |
| Aspirin (berilmagan bo'lsa) | Antitrombotsitar ta'sir |
| P2Y12 inhibitori | Tikagrelor yoki klopidogrel (protokolga ko'ra) |
| Og'riqni qoldirish | Morfin yoki fentanil |
| Kislorod | Faqat SpO₂ < 90% bo'lsa |
| Monitoring | Aritmiyani darhol aniqlash |
| Defibrillyator tayyor | VF yuz bersa darhol zarba |
Nima uchun kislorod hammaga berilmaydi
Bu — so'nggi yillardagi muhim o'zgarish. DETO2X-AMI (2017) va AVOID tadqiqotlari normal saturatsiyali bemorlarda kislorod foyda bermasligini, hatto zarar keltirishi mumkinligini ko'rsatdi (vazokonstriksiya va erkin radikallar). Hozirgi tavsiya: faqat SpO₂ < 90% bo'lganda.
Nima uchun morfin ehtiyotkorlik bilan
Morfin og'riqni yaxshi qoldiradi, ammo u P2Y12 inhibitorlarining so'rilishini sekinlashtiradi (oshqozon bo'shashini kechiktiradi) va ba'zi tadqiqotlarda yomonroq natijalar bilan bog'langan. Shuning uchun u endi "avtomatik" emas, balki kuchli og'riqda ishlatiladi.
Qayerga olib borish: PCI markazi
Bu qaror bemor natijasini bevosita belgilaydi.
| Vaziyat | Qaror | Vaqt maqsadi |
|---|---|---|
| PCI markazi 120 daqiqa ichida | To'g'ridan-to'g'ri PCI markaziga | Birinchi kontaktdan ballongacha ≤ 120 daq |
| PCI markaziga kelgan bemor | Darhol kateterizatsiya xonasiga | Eshikdan ballongacha ≤ 90 daq |
| PCI 120 daqiqadan uzoq | Tromboliz joyida, keyin transfer | Qarordan ignagacha ≤ 10 daq |
Nima uchun eng yaqin kasalxona har doim to'g'ri emas
Agar eng yaqin kasalxonada PCI imkoniyati bo'lmasa, u yerga borish vaqt yo'qotishi mumkin — bemor u yerdan yana ko'chirilishi kerak bo'ladi. Zamonaviy tizimlarda tez yordam to'g'ridan-to'g'ri PCI markaziga olib boradi va shoshilinch bo'limni chetlab o'tadi.
Kasalxonada birinchi soatlar
| Vaqt | Nima bo'ladi |
|---|---|
| 0–10 daqiqa | EKG, ko'rik, venaga yo'l, qon olish (troponin), monitoring |
| 10–20 daqiqa | Tashxis: STEMI mi? Reperfuziya qarori |
| 20–90 daqiqa | Birlamchi PCI — angiografiya, ballon, stent |
| Yoki 0–30 daqiqa | Tromboliz (PCI mavjud bo'lmasa) |
| PCI dan keyin | Kardio-reanimatsiya bo'limi (CCU), monitoring |
| 24–48 soat | Barqarorlashtirish, dorilarni sozlash, EchoCG |
| 2–5 kun | Reabilitatsiya boshlanishi, chiqishga tayyorlash |
O'ziga infarkt bo'lganda: yolg'iz bo'lsangiz
- 103 ga qo'ng'iroq qiling — birinchi navbatda
- Eshikni oching yoki qulflamang — tez yordam kirishi kerak
- Aspirin chaynang (agar bor bo'lsa va kontrendikatsiya yo'q bo'lsa)
- Yarim o'tirgan holatda joylashing, telefon yoningizda bo'lsin
- Qo'shniga yoki yaqiningizga qo'ng'iroq qiling
- Harakatlanmang, zinapoyaga chiqmang
"Yo'talish bilan CPR" — bu MIF
Internetda tarqalgan "yurak xurujida kuchli yo'talib, o'zingizni qutqaring" degan maslahat — ilmiy asossiz va xavfli. Amerika Yurak Assotsiatsiyasi buni rasman rad etgan. Yo'talish faqat kasalxonada, monitor ostidagi juda tor holatlarda shifokor ko'rsatmasi bilan ishlatiladi.
Yolg'iz odamning to'g'ri harakati — 103 ga qo'ng'iroq va tinch turish.
Oila a'zolari uchun
Agar oilangizda yurak kasalligi bo'lgan odam bo'lsa, oldindan tayyorlaning:
- CPR kursidan o'ting — bir necha soatlik ta'lim hayot qutqarishi mumkin
- Uyda aspirin saqlang (muddati o'tmaganini tekshiring)
- Bemorning dorilar ro'yxatini ko'rinadigan joyda saqlang
- 103 raqamini telefonning tez chaqiruvida saqlang
- Bemorning allergiyalari va oldingi kasalliklari ro'yxatini tayyorlang
- Uyingiz manzilini aniq ayta olishga tayyor bo'ling
Bilib qo'ying: bemorning odatiy stenokardiya xurujlari qanday kechishini (shunda o'zgarishni sezasiz), nitroglitserin qayerda turishini va eng yaqin PCI markazi qayerdaligini.
Tez yordamga aytish kerak bo'lgan ma'lumotlar
- Simptomlar qachon boshlangan (aniq vaqt — reperfuziya qarori uchun kritik)
- Qanday simptomlar bor
- Qabul qilayotgan dorilar ro'yxati (yoki qutilarini bering)
- Allergiyalar
- Oldingi kasalliklar — infarkt, stent, shuntlash, diabet, gipertenziya
- Yaqinda o'tkazilgan operatsiyalar yoki qon ketishlar (tromboliz qarori uchun muhim)
- Uyda berilgan dorilar — aspirin, nitroglitserin (necha doza, qachon)
Xulosa: hayot qutqaradigan besh qadam
TANING
Ko'krakda 15–20 daqiqadan ortiq siquvchi og'riq, sovuq ter, hansirash.
QO'NG'IROQ QILING
103 — kutmang, o'z mashinangizda bormang.
ASPIRIN
150–300 mg, chaynab yuting (kontrendikatsiya bo'lmasa).
TINCH TURING
Yarim o'tirgan holat, harakatsiz.
CPR VA AED
Bemor hushidan ketsa, darhol boshlang.
Eng muhimi
Shubha bo'lganda kutmang. Har daqiqa yurak mushagi, har soat esa uzoq muddatli hayot sifati demakdir.
Savol-javob
Darhol 103 ga qo'ng'iroq qiling va dispetcherga "ko'krak og'rig'i bor, infarkt bo'lishi mumkin" deb ayting. Keyin bemorni yarim o'tirgan holatda tinch joylashtiring, kiyimini bo'shating va kontrendikatsiya bo'lmasa 150–300 mg aspirinni chaynab yutishga bering. Hech qanday jismoniy harakat qildirmang va bemorni yolg'iz qoldirmang.
Chaynash so'rilishni tezlashtiradi — ta'sir 15 daqiqa o'rniga 5 daqiqada boshlanadi. Doza 150–300 mg. ISIS-2 tadqiqoti (17 187 bemor) aspirin yolg'iz o'zi o'limni 23% ga kamaytirishini isbotladi, bu uydagi eng samarali va arzon aralashuv. Ichak qobig'idagi (enteral) aspirin bu holat uchun mos emas, chunki u sekin so'riladi.
Nitroglitserin bermang, agar: sistolik qon bosimi 90 mm sim. ust. dan past bo'lsa; bemor oxirgi 24–48 soat ichida erektil disfunksiya dorilarini qabul qilgan bo'lsa (sildenafil — 24 soat, tadalafil — 48 soat), chunki bu kombinatsiya halokatli bosim pasayishiga olib keladi; o'ng qorincha infarkti shubhasi bo'lsa (bo'yin venalari kengaygan, gipotenziya). Ko'pi bilan 3 doza, 5 daqiqa oralig'ida.
Yo'lda yurak to'xtashi mumkin va yordam beradigan hech kim bo'lmaydi. Tez yordam brigadasi esa yo'lning o'zida 12 kanalli EKG olib tashxisni aniqlaydi, davoni boshlaydi, PCI markazini oldindan ogohlantiradi va ularda defibrillyator bor. Bu vaqtni sezilarli tejaydi va hayot xavfsizligini ta'minlaydi.
Bu yurak to'xtashi. Javob bermasa va nafas olmasa (yoki agonal "baliqdek" nafas olsa), darhol CPR boshlang: ko'krak qafasining o'rtasiga 5–6 sm chuqurlikda, daqiqada 100–120 marta kompressiya. AED bo'lsa darhol ishlating — u ovozli ko'rsatma beradi va faqat kerak bo'lganda zarba beradi. Agar o'rgatilmagan bo'lsangiz, faqat qo'l bilan CPR qiling — bu ham samarali. Har daqiqa kechikish omon qolish ehtimolini ~10% ga kamaytiradi.
Yo'q. Avval barcha bemorlarga kislorod berilardi, ammo DETO2X-AMI (2017) va AVOID tadqiqotlari normal saturatsiyali bemorlarda kislorod foyda bermasligini va hatto zarar keltirishi mumkinligini ko'rsatdi (vazokonstriksiya va erkin radikallar). Hozirgi tavsiya: kislorod faqat SpO₂ 90% dan past bo'lganda beriladi.
Manbalar
- 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes. European Heart Journal. 2023;44(38):3720–3826. academic.oup.com
- 2025 ACC/AHA/ACEP/NAEMSP/SCAI Guideline for the Management of Patients With Acute Coronary Syndromes. Circulation. 2025. ahajournals.org
- 2020 American Heart Association Guidelines for CPR and Emergency Cardiovascular Care. Circulation. 2020;142(16_suppl_2). ahajournals.org
- European Resuscitation Council Guidelines 2021: Basic Life Support. Resuscitation. 2021;161:98–114. resuscitationjournal.com
- ISIS-2 (Second International Study of Infarct Survival) Collaborative Group. Lancet. 1988;2(8607):349–360. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hofmann R, et al. Oxygen Therapy in Suspected Acute Myocardial Infarction (DETO2X-AMI). NEJM. 2017;377(13):1240–1249. nejm.org
- Stub D, et al. Air Versus Oxygen in ST-Segment-Elevation Myocardial Infarction (AVOID). Circulation. 2015;131(24):2143–2150. ahajournals.org
- Kubica J, et al. Morphine delays and attenuates ticagrelor exposure and action in patients with myocardial infarction (IMPRESSION). European Heart Journal. 2016;37(3):245–252. academic.oup.com
- Sasson C, et al. Predictors of survival from out-of-hospital cardiac arrest: a systematic review and meta-analysis. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes. 2010;3(1):63–81. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- American Heart Association. Hands-Only CPR. cpr.heart.org
- American Heart Association. What to Do if You See Someone Having a Heart Attack. heart.org
- Mayo Clinic. Heart attack first aid. mayoclinic.org
- Nikolaou NI, et al. European Resuscitation Council Guidelines: Initial management of acute coronary syndromes. Resuscitation. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov