Qisqacha javob
Miokard infarkti (yurak xuruji) — koronar arteriya tiqilishi natijasida yurak mushagining bir qismi nobud bo'lishi. Nekroz tiqilishdan 20–30 daqiqa keyin boshlanadi va 6 soatda deyarli to'liq bo'ladi, shu sababli kardiologiyaning asosiy shiori — "Vaqt — bu miokard". Rasmiy tashxis troponin dinamikasi va ishemiya dalillariga asoslanadi.
- Universal ta'rif (2018): troponin 99-persentil chegarasidan yuqori + dinamika + ishemiya dalili (simptom, EKG, tasvirlash yoki tromb).
- Yurak to'xtashidan farqi: infarktda bemor hushida, puls bor; yurak to'xtashida hushsiz, puls yo'q — darhol CPR kerak.
- Stenokardiyadan farqi: stenokardiya og'rig'i dam olganda 5 daqiqada o'tadi va mushak nobud bo'lmaydi.
- Statistika: dunyoda yiliga ~7 million holat; 20–30% infarkt og'riqsiz kechadi.
- Maqsadli vaqt: eshikdan-ballongacha ≤ 90 daqiqa, birinchi tibbiy kontaktdan reperfuziyagacha ≤ 120 daqiqa.
Shoshilinch belgilar — darhol 103
Ko'krakda 15–20 daqiqadan ortiq davom etadigan siqiluvchi og'riq, qo'l, jag' yoki kuragga tarqalishi, sovuq ter, ko'ngil aynishi yoki kuchli hansirash — kutmang. Darhol tez yordam chaqiring va imkoni bo'lsa aspirin (150–300 mg) ni chaynab yuting.
O'zingiz mashinada kasalxonaga yo'l olmang — yo'lda yurak to'xtashi mumkin. Tez yordam brigadasi yo'lning o'zida EKG olib, davoni boshlaydi.
Tushuncha
Miokard infarkti (ingliz tilida myocardial infarction, MI; xalq tilida yurak xuruji yoki yurak tutishi) — bu yurak mushagining (miokardning) bir qismi qon ta'minotidan mahrum bo'lishi natijasida nobud bo'lishi (nekrozi) bilan kechadigan o'tkir holat.
Atamaning o'zi kelib chiqishini tushuntiradi: miokard — yurak mushak qavati, infarkt (lotincha infarcire — "tiqilib qolmoq") — organ to'qimasining qon ta'minoti to'xtashi sababli nobud bo'lgan qismi.
Sodda qilib aytganda: yurakni oziqlantiruvchi arteriya tiqilib qoladi, undan pastdagi mushak qismi kislorodsiz qoladi va daqiqalar ichida nobud bo'la boshlaydi.
Nega bu shoshilinch holat
Yurak mushagi kislorodga o'ta bog'liq to'qima — u zaxira energiya deyarli saqlamaydi. Koronar arteriya to'liq tiqilganda quyidagilar sodir bo'ladi:
| Vaqt | Miokardda nima sodir bo'ladi |
|---|---|
| 10–15 soniya | Qisqarish qobiliyati yo'qoladi (elektrik va mexanik "jimlik") |
| 20–30 daqiqa | Nekroz boshlanadi — endokard (ichki qavat) tomondan |
| 3 soat | Devor qalinligining ~50–60% i nobud bo'ladi |
| 6 soat | Nekroz deyarli to'liq — transmural (butun devor bo'ylab) |
| 12 soat | Reperfuziyadan olinadigan foyda minimal |
"To'lqin fronti" (wavefront) fenomeni
Nekroz endokarddan epikardga qarab to'lqin kabi tarqaladi (Reimer va Jennings, 1977). Ana shuning uchun arteriyani qanchalik tez ochish — nobud bo'ladigan mushak miqdorini shunchalik kam qiladi. Bu "Vaqt — bu miokard" tamoyilining ilmiy asosidir.
Rasmiy ta'rif
Fourth Universal Definition of Myocardial Infarction (2018)
Miokard infarktining zamonaviy rasmiy ta'rifi ESC (Yevropa Kardiologiya Jamiyati), ACC (Amerika Kardiologiya Kolleji), AHA (Amerika Yurak Assotsiatsiyasi) va WHF (Butunjahon Yurak Federatsiyasi) tomonidan 2018-yilda birgalikda qabul qilingan To'rtinchi universal ta'rifda berilgan:
Universal ta'rif (2018)
O'tkir miokard infarkti atamasi miokardning o'tkir ishemiya bilan bog'liq shikastlanishi klinik dalillari mavjud bo'lganda ishlatiladi. Shikastlanish yurak troponinlari (cTn) darajasining 99-persentil yuqori referens chegarasidan (URL) yuqori bo'lishi bilan aniqlanadi va uning ko'tarilishi va/yoki pasayishi (dinamikasi) kuzatiladi.
Ushbu ta'rif ikki bosqichli mantiqqa asoslanadi:
Miokard shikastlanishi (myocardial injury)
Troponin darajasi 99-persentil URL dan yuqori. Bu infarkt degani emas — bu shunchaki yurak hujayralari shikastlanganini bildiradi. Sabab sepsis, buyrak yetishmovchiligi, miokardit, o'pka arteriyasi tromboemboliyasi yoki og'ir jismoniy zo'riqish ham bo'lishi mumkin.
Agar troponin darajasi o'zgarmasa (dinamika yo'q) — bu surunkali miokard shikastlanishi.
O'tkir miokard infarkti
Troponin dinamikasi (ko'tarilish va/yoki pasayish) PLUS quyidagilardan kamida bittasi:
- Ishemiya simptomlari — ko'krak og'rig'i, hansirash va boshqalar
- Yangi ishemik EKG o'zgarishlari — ST segmenti siljishi, T tishchasi inversiyasi
- Patologik Q tishchalarining paydo bo'lishi
- Tasvirlash usullarida yangi topilma — miokardning tirik to'qimasi yo'qolgani yoki devor harakati buzilgani
- Koronar tromb aniqlanishi — angiografiya yoki autopsiyada
Muhim farq: "shikastlanish" ≠ "infarkt"
Bu 2018-yilgi ta'rifning eng muhim yangiligi. Troponinning oshgani o'z-o'zidan infarkt qo'yish uchun yetarli emas — ishemik kontekst bo'lishi shart.
Amaliy ahamiyati: yuqori sezgirlikdagi troponin testlari shu qadar sezgirki, ular og'ir kasal bemorlarning katta qismida musbat chiqadi. Har bir musbat troponinni "infarkt" deb baholash keraksiz antikoagulyatsiya yoki angiografiyaga olib keladi.
Miokard infarkti nima EMAS
Bemorlar va ularning yaqinlari ko'pincha bu tushunchalarni chalkashtiradi. Farqni aniq bilish hayot qutqarishi mumkin.
1. To'satdan yurak to'xtashi (yurak arresti) bilan farqi
| Miokard infarkti | To'satdan yurak to'xtashi | |
|---|---|---|
| Mohiyati | Qon aylanishi muammosi — arteriya tiqiladi | Elektr muammosi — ritm buziladi, nasos to'xtaydi |
| Hush | Bemor odatda hushida | Bemor hushsiz |
| Nafas va puls | Bor | Yo'q |
| Nima qilish kerak | 103, aspirin, tinch holat | Darhol CPR + defibrillyator (AED) |
| Vaqt | Soatlar ichida yordam | Daqiqalar — har daqiqa omon qolish ~10% ga kamayadi |
Bog'liqlik: miokard infarkti — to'satdan yurak to'xtashining eng ko'p uchraydigan sababi. Infarkt paytida yuzaga keladigan qorincha fibrillyatsiyasi (VF) yurakni to'xtatib qo'yadi. Ammo har bir yurak to'xtashi infarkt sababli emas.
2. Stenokardiya (angina pectoris) bilan farqi
Barqaror stenokardiya
- Arteriya toraygan, lekin tiqilmagan
- Og'riq jismoniy zo'riqishda paydo bo'ladi
- Dam olganda yoki nitroglitserindan keyin 5 daqiqada o'tadi
- Mushak nobud bo'lmaydi
- Troponin oshmaydi
Miokard infarkti
- Arteriya to'liq yoki deyarli to'liq tiqilgan
- Og'riq tinch holatda ham davom etadi
- Dam olish va nitroglitserin yordam bermaydi
- Mushak nobud bo'ladi
- Troponin oshadi va dinamikaga ega
Beqaror stenokardiya — oraliq holat
Tinch holatda paydo bo'ladigan yoki tez kuchayib borayotgan og'riq, lekin troponin oshmagan (nekroz hali yo'q). Bu infarktdan oldingi ogohlantirish hisoblanadi va xuddi infarkt kabi shoshilinch baholanadi.
3. Yurak yetishmovchiligi bilan farqi
- Miokard infarkti — o'tkir hodisa, daqiqalar–soatlarda rivojlanadi.
- Yurak yetishmovchiligi — surunkali sindrom, yurakning nasos qobiliyati oylar–yillar davomida susayadi.
Aloqasi: infarkt — yurak yetishmovchiligining eng keng tarqalgan sabablaridan biri. Nobud bo'lgan mushak chandiqqa aylanadi va qisqarish qobiliyatini butunlay yo'qotadi. Katta infarktdan keyin bemorlarning taxminan 20–30% ida yurak yetishmovchiligi rivojlanadi.
4. Boshqa infarkt turlari bilan farqi
"Infarkt" atamasi umumiy — u istalgan organda uchraydi: miya infarkti (ishemik insult), o'pka infarkti, ichak infarkti (mezenterial ishemiya), buyrak infarkti. O'zbek tilida "infarkt" deyilganda odatda miokard infarkti tushuniladi.
5. Keng tarqalgan noto'g'ri tushunchalar
- "Infarkt har doim kuchli ko'krak og'rig'i bilan boshlanadi" — noto'g'ri. Bemorlarning 20–30% ida og'riq umuman bo'lmaydi ("soqov" infarkt), ayniqsa diabet bilan og'riganlar, keksalar va ayollarda.
- "Yosh odamda infarkt bo'lmaydi" — noto'g'ri. Bemorlarning ~10% i 45 yoshgacha. Sabablari: chekish, kokain, oilaviy giperxolesterinemiya, SCAD (spontan koronar dissektsiya).
- "Infarktdan keyin hayot tugadi" — noto'g'ri. Zamonaviy reperfuziya va ikkilamchi profilaktika bilan ko'pchilik bemorlar to'liq faol hayotga qaytadi.
- "Og'riq o'tib ketsa, hammasi joyida" — xavfli xato. Og'riqning to'xtashi arteriya ochilganini anglatmaydi — u nervlarning nobud bo'lganini ham anglatishi mumkin.
- "Avval kutib ko'raman, o'tib ketar" — eng ko'p hayot yo'qotadigan xato. Kechikishning har daqiqasi nobud bo'lgan mushak demakdir.
Asosiy raqamlar
Sinonimlar va atamalar
O'zbek va rus tilidagi tibbiyotda quyidagi atamalar uchraydi:
| Atama | Ma'nosi |
|---|---|
| Miokard infarkti, MI | Rasmiy tibbiy atama |
| Yurak xuruji, yurak tutishi | Xalq tilidagi nomi |
| Infarkt miokarda (rus.) | Rus tilidagi rasmiy atama |
| Heart attack (ingl.) | Ingliz tilidagi xalq atamasi |
| O'tkir koronar sindrom (OKS, ACS) | Umumiy tushuncha: STEMI + NSTEMI + beqaror stenokardiya |
| STEMI | ST segmenti ko'tarilgan MI |
| NSTEMI | ST segmenti ko'tarilmagan MI |
| Q-infarkt / non-Q-infarkt | Eski tasnif — EKG da patologik Q tishchasi bor/yo'qligiga ko'ra |
| Transmural / subendokardial | Nekroz devorning butun qalinligini qamragan / faqat ichki qavatni |
| Reinfarkt | Takroriy infarkt |
| MINOCA | Obstruktiv koronar kasallik bo'lmagan MI |
Kasallik tarixi
Miokard infarktining tarixi — tibbiyotda "kuzatishdan davoga" o'tishning eng yorqin misollaridan biri.
1768-yil — Birinchi klinik tavsif
Ingliz shifokori William Heberden London Qirollik Shifokorlar Kollejida "angina pectoris" (ko'krak stenokardiyasi) ni tasvirlab berdi: ko'krakda "qattiq va o'ta yoqimsiz" siqiluvchi hissiyot, yurishda paydo bo'lib, to'xtaganda o'tib ketadi. Heberden bu holatning yurak bilan bog'liqligini bilmagan.
1772–1799-yillar — Koronar arteriyalar bilan bog'liqlik
Edward Jenner (emlash asoschisi) va Caleb Hillier Parry stenokardiya bilan og'rigan bemorlarni autopsiya qilib, koronar arteriyalarda qattiq, ohaklashgan o'zgarishlarni aniqladilar. Jenner o'z ustozi Heberden'ga bu bog'liqlik haqida yozgan, ammo bemor (Jenner'ning do'sti) tirikligida uni xafa qilmaslik uchun buni oshkor qilmagan.
1878-yil — Birinchi hayot davomida tashxis
Nemis shifokori Adam Hammer Venada 34 yoshli bemorga hayot davomida koronar tromboz tashxisini qo'ygan — bu tarixdagi birinchi hujjatlashtirilgan holat.
1912-yil — Herrick: "Tirik qolish mumkin"
Chikagolik shifokor James B. Herrick JAMA jurnalida chop etilgan mashhur maqolasida koronar arteriyaning to'liq tiqilishi har doim ham o'lim bilan tugamasligini ko'rsatdi. O'sha davrgacha koronar tromboz avtomatik ravishda o'lim hukmi deb hisoblanardi. Herrick shuningdek to'shak rejimini tavsiya qildi va 1918-yilda elektrokardiografiya infarktni aniqlashda foydali bo'lishini ham ko'rsatdi.
1920-yil — Pardee: EKG belgisi
Harold Pardee o'tkir infarktda EKG da ST segmentining ko'tarilishini tasvirlab berdi — bugungacha "Pardee to'lqini" deb ataladigan klassik belgi. Shu tariqa EKG infarkt diagnostikasining asosiga aylandi.
1950–1970-yillar — Fermentlar davri
- 1954 — AST (aspartat aminotransferaza) infarkt markeri sifatida taklif qilindi
- 1960-yillar — LDH va KFK (kreatinfosfokinaza) qo'llanila boshladi
- 1970-yillar — KFK-MB izofermenti — ancha aniqroq marker
1961-yil — Koronar palatalar (CCU)
Desmond Julian infarkt bemorlarini alohida kuzatuv palatalarida (coronary care unit) monitoring ostida saqlashni taklif qildi. G'oya oddiy edi: ritm buzilishlarini darhol aniqlab, defibrillyatsiya qilish.
Dorisiz erishilgan eng katta yutuq
Koronar palatalar joriy etilgach kasalxona ichidagi o'lim ~30% dan 15% ga tushdi — hech qanday yangi dori qo'llanilmagani holda, faqat monitoring va o'z vaqtida defibrillyatsiya hisobiga.
1958-yil — Selektiv koronar angiografiya
Kliveland klinikasida F. Mason Sones tasodifan koronar arteriyaga kontrast yuborib qo'ydi — bemor omon qoldi va shu tariqa selektiv koronar angiografiya dunyoga keldi. Endi tiqilish qayerda ekanligini ko'rish mumkin bo'ldi.
1964–1967-yillar — Koronar shuntlash (CABG)
- 1964 — Vasiliy Kolesov (Leningrad) dunyoda birinchi bo'lib ichki ko'krak arteriyasi bilan koronar shuntlashni bajardi
- 1967–1968 — René Favaloro Kliveland klinikasida katta oyoq venasi (v. saphena) yordamida CABG usulini standartlashtirdi
1977-yil — Birinchi ballon angioplastika
1977-yil 16-sentyabr — Andreas Grüntzig Syurixda 38 yoshli bemorda dunyodagi birinchi koronar ballon angioplastikasini (PTCA) bajardi. Bemor Dolf Bachmann operatsiyadan keyin 23 yil yashadi va uning kengaytirilgan arteriyasi ochiq qoldi. Grüntzig ballonni o'z uyi oshxonasida yasagan edi.
1986-yil — Birinchi stent
Jacques Puel va Ulrich Sigwart birinchi koronar stentni implantatsiya qildilar — bu ballon angioplastikadan keyin arteriyaning qayta torayib qolishi (restenoz) muammosiga javob edi.
1980–1990-yillar — Tromboliz inqilobi
- 1980 — Marcus DeWood angiografiya yordamida o'tkir infarktning ~90% ida koronar arteriyada tromb borligini isbotladi. Bu tromboliz g'oyasining ilmiy asosi bo'ldi.
- 1986 — GISSI-1 tadqiqoti (Italiya, 11 806 bemor): streptokinaza kasalxona ichidagi o'limni 18% ga kamaytirdi. Erta (1 soat ichida) berilganda foyda 47% gacha yetdi.
- 1988 — ISIS-2 (17 187 bemor): streptokinaza + aspirin birgalikda o'limni 42% ga kamaytirdi. Aspirin yolg'iz o'zi ham 23% foyda berdi.
- 1990-yillar — alteplaza (t-PA) va keyingi avlod fibrinolitiklari (tenekteplaza)
1993–2003-yillar — Birlamchi PCI ustunligi
2003-yil — Keeley, Boura va Grines ning 23 ta tadqiqotni qamragan meta-tahlili (7739 bemor) yakuniy javobni berdi: birlamchi PCI trombolizga nisbatan:
- qisqa muddatli o'limni 9% dan 7% ga kamaytiradi
- takroriy infarktni 7% dan 3% ga
- insultni 2% dan 1% ga
Shu tariqa birlamchi PCI oltin standartga aylandi.
2000-yil — Troponin davri
2000-yil — ESC/ACC yangi konsensus ta'rifi troponinni asosiy biomarker deb e'lon qildi. KFK-MB ikkinchi o'ringa tushdi. Keyin 2007 — ikkinchi universal ta'rif, 2012 — uchinchi, 2018 — to'rtinchi universal ta'rif. 2010-yillarda yuqori sezgirlikdagi troponin (hs-cTn) testlari infarktni 1 soat ichida tasdiqlash yoki inkor qilish imkonini berdi.
2001–2009-yillar — Antitrombotik terapiya rivoji
- 2001 — CURE tadqiqoti: klopidogrel + aspirin OKS da foydali
- 2007 — TRITON-TIMI 38: prasugrel klopidogreldan ustun
- 2009 — PLATO: tikagrelor klopidogrelga nisbatan yurak-qon tomir o'limini 21% ga kamaytirdi
2010-yillardan hozirgacha — Nozik sozlash davri
- Radial dostup (bilak arteriyasi orqali) femoral dostupdan xavfsizroq ekani isbotlandi (RIVAL, MATRIX tadqiqotlari)
- Dori chiqaruvchi stentlar (DES) ning yangi avlodlari restenoz muammosini deyarli hal qildi
- 2017 — CANTOS: yallig'lanishga qarshi kanakinumab yurak-qon tomir hodisalarini kamaytirdi — "yallig'lanish gipotezasi" tasdiqlandi
- 2019–2020 — COLCOT va LoDoCo2: arzon kolxitsin ham shu ta'sirni ko'rsatdi
- 2015–2023 — PCSK9 inhibitorlari (evolokumab, alirokumab) va inklisiran LDL ni misli ko'rilmagan darajada pasaytirdi
- 2023–2025 — ESC 2023 va ACC/AHA 2025 yangilangan OKS ko'rsatmalari
Natija: 60 yillik yutuq
1960-yilda kasalxonaga yetib kelgan infarkt bemorining o'lim ehtimoli ~30% edi. Bugungi kunda zamonaviy PCI markazida bu ko'rsatkich 4–6% ni tashkil qiladi — besh baravardan ko'proq yaxshilanish.
Xulosa
Miokard infarkti — koronar arteriyaning tiqilishi natijasida yurak mushagining nobud bo'lishi bilan kechadigan o'tkir, hayotga xavf soluvchi holat. Uning zamonaviy ta'rifi troponin dinamikasi va ishemiya dalillariga asoslanadi.
Kasallikning eng muhim xususiyati — vaqtga bog'liqligi. Nekroz daqiqalar ichida boshlanadi va soatlar ichida qaytmas bo'lib qoladi. Shuning uchun uch qadam bemorning hayoti va kelajakdagi hayot sifatini belgilaydi: simptomlarni tanish, darhol 103 ga qo'ng'iroq qilish va reperfuziyani imkon qadar tez amalga oshirish.
So'nggi 60 yilda koronar palatalar, angiografiya, tromboliz, birlamchi PCI, stentlar va zamonaviy antitrombotik terapiya o'limni besh baravardan ko'proq kamaytirdi. Ammo bu yutuqlar faqat o'z vaqtida yordamga murojaat qilgan bemorlarga tegishli.
Savol-javob
Miokard infarkti (yurak xuruji) — koronar arteriyaning tiqilishi natijasida yurak mushagining bir qismi qon ta'minotidan mahrum bo'lib nobud bo'lishi bilan kechadigan o'tkir holat. Nekroz arteriya tiqilgandan keyin 20–30 daqiqada boshlanadi va 6 soatda deyarli to'liq bo'ladi, shuning uchun kardiologiyada asosiy shior "Vaqt — bu miokard".
Miokard infarkti — qon aylanishi muammosi: arteriya tiqiladi, bemor odatda hushida bo'ladi, nafas va puls saqlanadi. To'satdan yurak to'xtashi — elektr muammosi: yurak ritmi buziladi va nasos to'xtaydi, bemor hushsiz, nafas va puls yo'q, darhol CPR va defibrillyator kerak. Infarkt yurak to'xtashining eng ko'p uchraydigan sababi hisoblanadi.
Barqaror stenokardiyada arteriya toraygan, lekin tiqilmagan: og'riq zo'riqishda paydo bo'lib, dam olganda yoki nitroglitserindan keyin 5 daqiqada o'tadi va mushak nobud bo'lmaydi. Infarktda arteriya to'liq yoki deyarli to'liq tiqilgan: og'riq dam olganda o'tmaydi, nitroglitserin yordam bermaydi va mushak nobud bo'ladi.
2018-yilgi To'rtinchi universal ta'rifga ko'ra o'tkir miokard infarkti — yurak troponini 99-persentil yuqori referens chegarasidan yuqori bo'lib, uning ko'tarilishi va/yoki pasayishi kuzatilishi hamda quyidagilardan kamida bittasi mavjud bo'lishi: ishemiya simptomlari, yangi ishemik EKG o'zgarishlari, patologik Q tishchalari, tasvirlashda yangi topilma yoki koronar tromb aniqlanishi.
Yo'q. Bemorlarning 20–30% ida og'riq umuman bo'lmaydi — bu "soqov" infarkt deb ataladi. Bu ayniqsa diabet bilan og'riganlar, keksalar va ayollarda ko'p uchraydi. Ularda hansirash, ko'ngil aynishi, kuchli holsizlik yoki sovuq ter asosiy belgi bo'lishi mumkin.
1912-yilda Herrick koronar tromboz har doim ham o'lim bilan tugamasligini ko'rsatdi. 1961-yilda koronar palatalar o'limni 30% dan 15% ga tushirdi, 1977-yilda Grüntzig birinchi ballon angioplastikani bajardi, 1986-yilda GISSI-1 trombolizni isbotladi, 2003-yilda esa meta-tahlil birlamchi PCI ning ustunligini tasdiqladi. Natijada kasalxona ichidagi o'lim 30% dan 4–6% ga tushdi.
Manbalar
- Thygesen K, Alpert JS, Jaffe AS, et al. Fourth Universal Definition of Myocardial Infarction (2018). Circulation. 2018;138(20):e618–e651. ahajournals.org
- 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes. European Heart Journal. 2023;44(38):3720–3826. academic.oup.com
- 2025 ACC/AHA/ACEP/NAEMSP/SCAI Guideline for the Management of Patients With Acute Coronary Syndromes. Circulation. 2025. ahajournals.org
- American Heart Association. About Heart Attacks. heart.org
- American Heart Association. Heart Attack or Sudden Cardiac Arrest: How Are They Different? heart.org
- Mayo Clinic. Heart attack — Symptoms and causes. mayoclinic.org
- Cleveland Clinic. Heart Attack (Myocardial Infarction). clevelandclinic.org
- NIH / NHLBI. What Is a Heart Attack? nhlbi.nih.gov
- Herrick JB. Clinical features of sudden obstruction of the coronary arteries. JAMA. 1912;59:2015–2020. jamanetwork.com
- Keeley EC, Boura JA, Grines CL. Primary angioplasty versus intravenous thrombolytic therapy for acute myocardial infarction: a quantitative review of 23 randomised trials. Lancet. 2003;361(9351):13–20. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- ISIS-2 (Second International Study of Infarct Survival) Collaborative Group. Lancet. 1988;2(8607):349–360. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Reimer KA, Lowe JE, Rasmussen MM, Jennings RB. The wavefront phenomenon of ischemic cell death. Circulation. 1977;56(5):786–794. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- DeWood MA, et al. Prevalence of total coronary occlusion during the early hours of transmural myocardial infarction. NEJM. 1980;303(16):897–902. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Braunwald E. Evolution of the management of acute myocardial infarction: a 20th century saga. Lancet. 1998;352(9142):1771–1774. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Global Burden of Disease Study. Global Burden of Cardiovascular Diseases. thelancet.com